Chân dung Dương Hướng

By DƯƠNG HƯỚNG

   Nhà văn Dương Hướng :
Cám ơn Trần Trương đã ngắm cái tạng của Dương Hướng mà vẽ ra vai nét vui vui xin được post lên trang nhà.     

                                         

Trần Trương chấp bút

 

   Năm nay bác đã sáu mươi

Tính cả tuổi mụ của trời cho thêm

Hải quan mà chẳng có tiền

            "Gót son" lẩn giữa "bóng đêm-mặt trời"

            "Đàn bà trên bãi tắm"... chơi

            "Trần gian đời người" có khổ hay không?

Thương cho cái "Bến không chồng"

            "Dưới chín tầng  (  ấy mênh mông là) trời

 Chiến trường đi chán chê rồi

 Bây giờ về lại sống đời bình dân

 Tiểu  thuyết xuất bản mấy lần

 Cuốn nào cũng thấy có phần...kinh kinh..

 Sinh thì thái Thuỵ Thái Bình

 Mà lại si tình..mê mẩn vùng than

 Nhà văn Dương Hướng là sang

 Nhưng tên đổi ngược chắc làm..chức to

 rằng thôi nghe tớ dặn dò:

 Cho tớ một bát phở bò..tái lăn...

 Và xin nói nhỏ.. ấy rằng;

 Bao giờ "trốn" vợ về thăm...Hà thành

More...

Phạm Xuân Nguyên

By DƯƠNG HƯỚNG

VĂN HỌC NGHỆ THUẬT

Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên phân tích nội dung 2 tiểu thuyết : Dưới chín tầng trời của Dương Hướng và Thời của thánh thần của Hoàng Minh Tường

 Thụy Khuê

Bài đăng ngày 17/09/2008 Cập nhật lần cuối ngày 17/09/2008 14:35 TU

Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên

Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên

Những cố gắng của các nhà văn muốn dựng lại một thời đại dài của lịch sử là một điểm son đáng ghi nhận. Nhưng giá trị văn học và nghệ thuật của những tác phẩm này ở tầm mức như thế nào ? Đó là vấn đề mà nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên sẽ nhận định và giải thích trong buổi nói chuyện hôm nay. 
    

More...

Hoàng Ngọc Hiến

By DƯƠNG HƯỚNG

Default Dưới chín tầng trời
"Dưới chín tầng trời là câu chuyện trải dài qua những biến cố lớn lao của dân tộc: cải cách ruộng đất phong trào hợp tác hóa ở miền Bắc kháng chiến chống Mỹ chiến tranh biên giới phía Bắc thời hậu chiến và thời mở cửa... Qua bi kịch của gia tộc Hoàng Kỳ số phận long đong của những người dân làng Đoài sự lụn bại của gia đình thương nhân Đức Cường sau giải phóng con đường vươn đến quyền lực của cán bộ Trần Tăng cuộc đời ba chìm bảy nổi của tỉ phú Đào Kinh thân phận chín lênh đênh của những người đàn bà... đã hiện lên những sai lầm ấu trĩ của một thời kỳ lịch sử mà bất cứ ai trong thời điểm đó dù biết được hay không cũng chẳng thể vượt qua. Dưới ngòi bút trực diện nhiều khi thô ráp cùng với lối kể chuyện tràn những chi tiết rất thật của Dương Hướng tưởng chừng như đã thấp thoáng cái nhân vật chính mà tác giả muốn hướng tới muốn phác họa: lịch sử.

"Nếu như tiểu thuyết trước hết là cốt truyện thì tác phẩm này thừa sức hấp dẫn. Vì cốt truyện rất ky kỳ nhiều tuyến nhân vật quan hệ éo le nhiều tuyến hành động diễn ra các miền Trung Nam Bắc có xóm làng và thành phố có chiến trường ác liệt ở miền Nam và sinh hoạt nhộn nhạo rối ren vùng biên giới phía Bắc... Một cuốn tiểu thuyết ngồn ngộn sức sống và đời sống nóng hổi những tư tưởng của thời đại và những vấn đề thời sự của đất nước". (Nhà phê bình văn học Hoàng Ngọc Hiến
).

quangthai is offline  

More...

DUONG Huong Thấy gì Duói chín tầng tròi

By DƯƠNG HƯỚNG

Dương Hướng thấy gì Dưới Chín Tầng Trời ? In E-mail
Người viết: Hoàng Ngọc Hiến   
07/09/2008

 


HOÀNG NGỌC HIẾN


 Để sự bình phẩm bớt đơn điệu thỉnh thoảng tôi chêm vào những câu triết lý vặt. Về mặt này thì Dương Hướng hơn tôi. Anh cũng hay triết lý vặt (chẳng hạn như đoạn luận bàn về sự vĩ đại và tội ác xem tr. 16) nhưng đôi khi anh đặt ra được những vấn đề có chiều sâu tư tưởng đáng suy nghĩ. 

Chẳng hạn trong cảnh xã Quyết Thắng quyên góp nghe tiếng loa xướng danh những nữ thương gia hảo tâm thì trong đám đông có những lời qua tiếng lại:


 

--Làng mình thế mà oai thật. Toàn những người tài giỏi.

--Giỏi đánh đĩ thì có mụ Còn thì thầm vào tai cô Lùn...  

-- Con mụ này rõ bạc nó đánh đĩ nhưng có lòng chả hơn cả đời chả ai moi được ở mụ một xu. (xem tr. 466)

-- Tao nghèo nhưng trong sạch 


      Vấn đề được bao hàm trong mẩu đối thoại nói trên được sáng tỏ qua lời phán của một nhiêu xã "lý sự" trong đám đông: "...Những kẻ luôn lên giọng cao đạo hóa ra lại vô tích sự chẳng bao giờ nghĩ đến ai ngoài chăm lo cho bản thân còn những người mà ta cho là xấu xa hèn mọn lại làm nên mọi chuyện hay ra trò..." (xem tr.  467). Đánh giá như thế nào đây: "Đánh đĩ nhưng có lòng" và "trong sạch nhưng chả ai moi được... một xu" đây là một vấn đề căn bản trong đời sống đạo đức xã hội ta ngày nay có khi nhiều vị hủ nho "Tây cổ" và "Tầu cổ" qua sự suy ngẫm về vấn đề này may ra thì lột xác được. Đời sống hệ tư tưởng của chúng ta sẽ đơn giản hơn trong sáng và minh bạch hơn rất nhiều nếu như chỗ nhấn được đặt vào chỗ đáng nhấn: có lòng hay không có lòng.(Người "có lập trường" mà "không có lòng" có khi nguy hiểm và tệ hại hơn người " lập trường không vững" mà "có lòng")

         Có một "thời đại" trong lịch sử đương đại Việt Nam (kể từ sau Cách mạng tháng Tám) được nhiểu nhân vật trong tiểu thuyết nhắc đến mỗi người xác định nó một cách nhưng mọi người đều thừa nhận sức ép tuyệt đối của nó sự áp đảo khủng khiếp của nó giống như định mệnh vậy.

         Mây góp cho xã một khoản tiền lớn được hoan hô nhiệt liệt. Trong đám đông liền có lời dèm pha: "Sao bảo có thời nhà nó cũng khốn khó lắm. Nghe nói mấy chị em nó phải đi làm đĩ." (xem tr.  465). Lập tức có lời biện bạch: "Cái thời ấy cả nước khốn khó đâu riêng nhà nó". Đã có người nói "cái thời ấy cả nước khốn khó..." thì cũng có người nói "cái thời ấy cả nước nói dối ..." và vân vân vân vân...  Phải thấy tính chất nghiêm trọng của những hậu quả mà thời ấy để lại.

         Hoàng Trung Kỳ suốt một đời phục vụ trong quân đội lên đến cấp tướng thổ lộ với con trai kinh nghiệm làm sao sống sót được: "...phải nhận biết và chịu đựng cả lỗi lầm xấu xa tồi tệ của thời đại mình đang sống " (xem tr.  346)

         Để bào chữa cho Trần Tăng một cán bộ lãnh đạo cao cấp Tuyết cho rằng "những lỗi lầm to lớn của ông những trò ma mãnh của ông những mưu mô toan tính quyền lực của ông cũng chỉ là tai nạn của thời đại mà thôi... những tai nạn nó làm méo mó què quặt tâm hồn con người" (xem tr.  367)

         Sức áp đảo ghê gớm của thời cuộc lại được một người trong đám đông "tố" lên trong bữa tiệc sau buổi gặp mặt đồng hương: "... đã sinh ra trên cõi đời này chẳng thằng nào muốn xấu chẳng qua là thời cuộc khốn cùng nó dồn đẩy làm con người ta cứ hèn đi" (xem tr.  467)

         Cái "thời" khốn khó ấy cái "thời đại" tai quái  ấy cái "thời cuộc" khốn cùng ấy đã được Dương Hướng phác thảo bao giờ thì những nhà khoa học lập được những hồ sơ chính trị xã hội học sử học... cho "thời ấy"?
        

         Trong tiểu thuyết "Dưới chín tầng trời" có nhiều nhân vật chính khó mà nói nhân vật nào là trung tâm. Trong các nhân vật chính đáng chú ý trước hết phải nói đến Yến Quyên. Chị có dáng dấp thục nữ truyền thống chồng đi bộ đội biền biệt một mực kiên trinh chăm lo gia đình đồng thời luôn luôn sốt sắng với công việc của làng xã. Mặc dù làm dâu trong một gia đình là nạn nhân thảm thương của cải cách ruộng đất Yến Quyên hăng hái tham gia phong trào hợp tác gần như sống chết với hợp tác. Suốt một đời ở mọi mặt Yến Quyên không hề có điều gi đáng chê trách. Đây là một nhân vât thánh thiện. Kiểu nhân vật này có chỗ đứng trong tiểu thuyết đương đại không? Nhân vật Yến Quyên thánh thiện có sức thuyết phục không? Độc giả sẽ trả lời câu hỏi này. Có người sẽ phản bác: trên đời này làm gì có người phụ nữ thánh thiện như vậy? Nhưng đây là tiểu thuyết. Thể loại văn học này đã hư cấu bao hình tượng phi thường phi lý cớ sao lại không được hư cấu nhân vật thánh thiện? Miễn là có sức thuyết phục.

         Hoàng Kỳ Nam con trai Yến Quyên cũng gần gần thánh thiện như mẹ. Khi cầm súng ngoài mặt trận cũng như khi cầm bút viết báo nhân vật Nam hầu như không có gì đáng chê trách (có một lần anh bị xử trí oan là do bị hiểu lầm). Tình yêu của Nam với Thương Huyền là tình yêu platonic. Một lần và mãi mãi một mối tình  đắm đuối và bất tận ngoài nhục cảm.  Trong thế giới tiêu dùng và thực dụng ngày này tình yêu platonic bị xem là một mê sảng lạc lõng.  Nhưng trong tiểu thuyết Đông Tây kim cổ có đủ  thứ mê sảng trên đời . Nhân vật trung tâm của Đôn Kihôtê -- cuốn tiểu thuyết số một của văn chương thế giới  - luôn luôn sống với những mê sảng. Nhân vật Nam hiện đại hơn nhân vật Yến Quyên. Nam có ý thức về cá tính tự do (Marx dùng từ này để xác định nhân cách con người trong xã hội tương lai). Trong cá tính tự do Marx nhấn mạnh sự tự do của mỗi người phát triển những năng lực nhân tính được chứa đựng trong nhân cách của mình. Do nhu cầu của cá tính tự do Nam đã có hai quyết định quan trọng: bỏ vợ và bỏ nghề. Vào tuổi năm mươi Nam ly hôn với Tuyết người vợ anh chưa bao giờ yêu. Hôn nhân không tình yêu là xiềng xích trói buộc kìm hãm năng lực nhân tính quan trọng bậc nhất của con người là yêu. Trong hoạt động làm báo Nam gặp phải một trở ngại lớn: anh phải viết "theo sự sắp đặt của ông tổng biên tập". Nam có đủ cá tính tự do để cảm thấy xấu hổ phải viết theo ý của người khác và anh bỏ nghề. Tác giả nhấn mạnh cảm hứng "cá tính tự do" quyết liệt đã thúc đẩy 2 quyết định quan trọng trong đời của Nam: bỏ vợ anh thành "người tự do một nửa" anh bỏ nghề để "thành người tự do hoàn toàn" (xem tr. 412).Tôi có cảm tình với nhân vật Nam. Anh là " một tâm hồn tự do và(có) trách nhiệm". Ngừơi lính có tinh thần trách nhiệm đến quên mình khi cầm súng ngoài mặt trận thì cũng là người tình hết lòng chăm sóc cho người yêu bị mất trí chỉ còn là thân tàn ma dại : đó là Hoàng Kỳ Nam. Tôi nghiệm thấy ở xã hội nào cũng vậy và thời nào cũng vậy người tử tế và hẳn hoi bao giờ cũng có "tâm hồn tự do và trách nhiệm".Bất cứ hệ tư tưởng nào xa rời cái gốc nhân bản này cũng trở thành lý thuyết suông. Văn học (và điện ảnh) phương Tây hết sức nhậy cảm với những quyền tự do của con người nhưng tự do thường được cảm nhận ở bản thân nó không được gắn với trách nhiệm và điều này làm cho nền văn học này nghèo đi rất nhiều.Trong văn học đương đại của ta những nhân vật tích cực thường là những con người có tinh thẩn trách nhiệm cao rất cao. Thiếu cảm hứng tự do. Do đó họ là những con người tốt rất tốt nhưng nhân cách không hấp dẫn (chính điều này hạn chế tác dụng giáo dục của tác phẩm). Lão Khúng trong Phiên chợ Giát của Nguyễn Minh Châu là một nông dân cá thể thất học suốt đời chỉ thấy " mặt đất tối thui tối mò" nhưng lão có cảm hứng tự do dù rằng đó chỉ là "ảo tưởng tự do hoang dã". Và Lão Khúng là một nhân vật hấp dẫn. Phải nhận rằng ngay trong giới cầm bút chúng ta không ít người đến nay vẫn không hiểu thế nào là tự do cá nhân khái niệm quan trọng này thường bị hiểu chệch thành "chủ nghĩa cá nhân" ích kỷ.

         Hoàng Kỳ Trung chồng Yến Quyên và bố Hoàng Kỳ Nam là một nhân vật anh hùng. Suốt cuộc đời cầm súng vệ quốc từ khi tòng quân làm lính đến trở thành sĩ quan cao cấp Trung bao giờ cũng là một quân nhân gương mẫu.  Nhân vật này có những nét đặc sắc vẫn thường được nêu lên ở những người cộng sản kiên cường:"ý chí sắt đá" giữ vững lập trường quan điểm đến cùng nêu gương "tinh thần bất khuất" bị địch tra tấn dã man không khai nửa lời...Trân trọng biểu dương những nét ưu tú của quân nhân Hoàng Kỳ Trung tác giả không ngần ngại vạch ra những khuyết điểm những méo mó kỳ quặc ở nhân vật này: "nói câu nào cũng dùng mệnh lệnh" ("có khi đi ngủ với vợ cũng dùng mệnh lệnh") không cho phép bất kỳ ai "nói ý kiến riêng của minh"; lập trường quan điểm một cách cứng ngắc chỉ thấy địch và ta không phải ta thì là địch khác ta cũng là địch rồi và thế là ở đâu cũng thấy địch mỉa mai thay trong Cải cách ruộng đất những cốt cán "bố láo" cứ một mực quy bố mẹ Trung là "địa chủ cường hào việt gian phản động" thì bây giờ đến lượt mình ông Trung sẵn sàng quy ông bà Đức Cường và Thương Huyền (những người tốt cảnh ngộ éo le) là "kẻ thù không đội trời chung". Quy kết vội vàng bừa bãi là bệnh "ấu trĩ" nhưng nếu không thấy đựơc nguồn gốc của nó thì dễ trở thành bệnh kinh niên. Căn của bệnh này là ở nếp nhìn nếp nghĩ "bửa đôi thế giới"thành những nửa đối kháng với nhau phe xã hội chủ nghĩa đối kháng với phe đế quốc chủ nghĩa giai cấp vô sản đối kháng với giai cấp tư sản... đến lượt thế giới vô sản lại được bửa đôi có thời là "đệ tam" và "đệ nhị" "stalinixt và trôtkixt" có thời là " chủ nghĩa Mác Lênin chân chính" và "chủ nghĩa xét lại" và vân vân vân vân...Thực ra những mặt đối kháng chỉ là những cực được trừu xuất để lý thuyết hóa giửa hai cực là vô vàn dòng chảy ngược xuôi qua lại hòa trộn... Sự sống thực tại của nhân loại là ở những dòng chảy chứ không phải ở những cực đối kháng trừu tương.. Thói xấu quy kết vô tội vạ và những lề thói kỳ quặc khác của ông Trung có một thời được cánh trẻ gọi là "bôn" (họ rất hóm khi đặt ra từ này họ trả lại từ bôn-sơ-vích cho Đảng Cộng sản Liên xô (b) dùng từ "bôn" Việt hóa để riễu những cái ẩm ương cực đoan vô lối của những đảng viên làm khổ và hành họ). Với những nét "bôn" ở nhân vật Trung dễ hinh dung ông là một người quá sơ đẳng khờ khạo thậm chí "ngu si". Với sự tinh tế và sâu sắc của một tiểu thuyết gia già dặn tác giả phát hiện một Hoàng Kỳ Trung khác ấn sau Hoàng Kỳ Trung "bôn". Trung sớm thấy và luôn luôn thấy những mặt trái của cách mạng.Cách mạng lớn lao và hào hùng nhưng mặt trái của nó cũng vô cùng khủng khiếp. Trung sớm có một cách ứng xử trước bộ mặt hết sức phức tạp của cách mạng Những năm tuổi thiếu niên trong thời gian cải cách Trung chứng kiến những thảm cảnh của gia đình mình và thể nghiệm trên bản thân mình sự lăng nhục độc ác. Trung "nuốt hận trong lòng" anh đi bộ đội: "thời thế đổi thay" " không đi theo cách mạng" thì cũng bị "lịch sử nghiền nát"; "Những lỗi lầm xấu xa tồi tệ của thời đại mình đang sống" Trung không phải là không thấy nhưng cách xử thế của anh là "phải chịu đựng".Trung thấy hết những tai hại của phong trào hợp tác hóa: nó "như một cơn lũ...cuốn phăng đi mọi thứ của nhà nông đã tích góp từ bao đời" (xem tr. 346) nhưng anh cũng thấy "lao ra chống đỡ với cơn lũ" làm sao mà chống nổi thiếu gì những kẻ đã "bị nhừ đòn" ...Như vậy Trung "bôn" đâu có khù khờ ông thấy cả và hiểu hết...Chẵng những thế ông còn có một "minh triết" để ứng xử trước thời thế thời cuộc...Minh triết của ông được tóm lại trong một câu đã trở thành châm ngôn: "Gặp thời thế thế thời phải thế". "Phải thế" là thế nào vậy? Là phải "nuốt hận".Phải "chịu đựng".Không " chống chọi" ("với cơn lũ"). Hoặc nói như Lão tử phải có "cái dũng (biểu lộ) ở sự không dám" . Lão tử có nói đến hai cách biểu lộ của dũng:

         Dũng [ biểu lộ] ở sự dám thì chết (dũng ư cảm tắc sát)

          Dũng [biểu lộ] ở sự không dám thì sống(dũng ư bất cảm tắc hoạt) (xem Đạo đức kinh ch. 73)

      Ông Trung đã "không dám" chống chọi những "cơn lũ" và ông đã "sống sót". Minh triết của ông là "chỗ đứng vững chắc" của ông để giữ cho "cơ ngơi gia tộc" của ông khỏi tan tành. Minh triết của ông đã được triết gia François Jullien diễn đạt nôm na như sau: "...nếu ngày hôm nay chẳng có gì thuận lợi cho tôi thì tôi thà chờ đợi còn hơn là đối mặt một tình thế trái khoáy và bị vỡ mặt húc vào đấy - làm như vậy hẳn là đẹp đấy thậm chí còn anh hùng nữa nhưng ít hiệu quả"[1]. Lão tử so sánh: "... dám thì chết" "không dám thì sống". Hiểu như thế nào đây ý kiến này của Lão tử? Phải chăng ông có ý chê bai " cái dũng [biểu lộ] ở sự dám" (thì chết) và thiên về "cái dũng [biểu lộ]ở sự không dám" (thì sống)? Cần tìm hiểu câu tiếp theo trong ch. 73: "Thử lưỡng giả hoặc lợi hoặc hại". Tôi tham khảo ba cách hiểu câu này của Nguyễn Hiến Lê Nguyễn Duy Cần Michael Lafargue.Tôi chọn học giả thứ ba. Lafargue đã hiểu câu này như sau: cả hai cái (dũng) này "có khi có lợi có khi có hại"[2] (cách hiểu của Nguyễn Hiến Lê: "một cái được lợi một cái bị hại"[3])  Như vậy "cái dũng của sự dám" (thì chết) không nhất thiết chỉ "có hại" mà có khi "có lợi" và "cái dũng của sự không dám" (thì sống) đâu phải chỉ "có lợi" cũng có khi "có hại" đấy. " Nuốt hận" "chịu đựng" không dám (hoặc không dại gì mà)"chống" với "chọi"...đó là minh triết của ông Trung và thực sự đó là minh triết. Nhưng hình như ông quá đắc ý với minh triết này thiếu sự sâu sắc của Lão tử.

         Nhân vật Thu Cúc có một lý lịch đẹp: xuất thân thành phần cơ bản (con một người vú nuôi đi ở cho ông bà Đức Cường nhà tư sản ở Sài Gòn) quá trình công tác liên tục (hoạt động nội thành lên rừng trở về thành phố làm quân quản). Thu Cúc là một nhân vật có hậu: thời kỳ ở rừng "mặt sắt da chì" về sau "trẻ và đẹp hẳn lên"; sau 75 ở tuổi 39 40 vẫn lấy được chồng làm đến chức phó chủ tịch thành phố có xe riêng "Toyota màu trắng" có biệt thự Hoa cúc vàng "bốn mùa hoa nở bốn mùa có bồn nước với những vòi nước trắng bạc phun lên cao một màu sương khói" và sống trong biệt thự này mẹ của Thu Cúc người vú nuôi xưa kia cũng được nể trọng như một "mẫu hậu". Ngược lại sau 75 nhà chủ tức là gia đình ông bà Đức Cường thì tan hoang lụn bại thảm hại gần như bị "tiêu diệt": ông Dức Cường tự tử bà chết theo con trai (nhân vật Đức Thịnh) nổi đóa đâm chém trong một cơn điên khùng bị bắt và tự sát trong ngục con gái (nhân vật Thu Huyền) bị mất trí thân tàn ma dại tài sản tan hoang dinh thự Đức Cường biến thành dinh thự Hoa cúc vàng...Ông Đức Cường là một doanh nhân yêu nước ông đã làm tất cả để bày tỏ nhiệt tình thiện chí với chính quyền mới đem hai nhà máy hiến cho thành phố thúc con gái đương ẵm con thơ dại đi vùng kinh tế mới để gương mẫu chấp hành chính sách đem tòa nhà chính của dinh thự Đức Cường biếu bà Thu Cúc phó Ban Quân quản...;ông không hề chống đối tuyệt không dám "chống chọi" không phản tuyên truyền không di tản vượt biên...Vậy mà ông vẫn chết (theo nghĩa đen) cơ nghiệp tan tành gia đình tan nát. Những người đọc chương 73 Đạo dức kinh vội vàng chỉ nhớ câu: "...dám thì chết" "...không dám thì sống" chắc sẽ kêu lên: sai rồi Lão tử ơi!.

         Với một bản lý lịch đẹp và nặng ký với chức vụ phó chủ tịch thành phố Thu Cúc đương nhiên là một nhân vật đáng nể trọng Tác giả quan tâm đến "con ngươi bên trong" kín đáo khó nắm bắt của Thu Cúc. Nó biểu hiện ở sắc diện ("lúc nào cũng khó đăm đăm " mặt cứ "đanh lại" ) ở cử chỉ đầy "quyền uy" ở ánh mắt khiến người ta cảm thấy "gai lạnh" đặc biệt là ở lời nói cách nói giọng nói: lời nói lúc nào cũng vanh vách "lập trường" "quan điểm" (ai mà biết được đấy là quan điểm của Đảng hay quan điểm "ất ơ" nhân danh Đảng); lúc nào cũng lý lẽ những lý lẽ "tàn nhẫn" "cạn tào ráo máng" đưa ra để quy kết trói buộc người ta và chỉ có lý lẽ tuyệt không có một "giọt tình" (trong khi tình là cái mà người Sài gòn với tâm hồn Nam bộ chờ đợi ở những cán bộ cách mạng đến giải phóng cho họ); Thu Cúc có cách nói cứ muốn "át"người đối thoại với mình muốn đưa ra lời buộc tội cuối cùng "như quan tòa"; giọng nói thì có lúc cứ như "rít lên" có lúc nghe cảm thấy "nhức nhối" "lành lạnh" ngay cả khi "ngọt ngào" thì cũng cảm thấy "rờn rợn"...Nam là người có điều kiện hơn cả để hiểu con người của Thu Cúc họ đối đầu nhau trước một vân đề: số phận của Thương Huyền. Nam một lòng thương yêu Thương Huyền còn Thu Cúc thì bằng mọi giá muốn rảy mẹ con Thu Huyền (đi "kinh tế mới" đi sang Mỹ đi nhà thương điên nhà xác...). Cuối cùng Nam đã "linh cảm chị Thu Cúc đã cố tình làm tan nát cả gia đình Thương Huyền" (xem tr. 294) Vì cớ gì? Vì lập trường giai cấp? Hay là muốn hợp pháp hóa và hoàn thành việc chiếm đoạt  biệt thự của ông Đức Cường mà Thương Huyền là người thừa kế hợp pháp duy nhất? "Sông sâu còn có kẻ dò...". Ngoài đời những người như Thu Cúc đương nhiên được trọng vọng trong văn học rất khó phân loại Thu Cúc là nhân vật tích cực hay nhân vật tiêu cực.

         Yến Quyên Hoàng Kỳ Trung Nam là những nhân vật ít nhiều thánh thiện ở họ tuyệt nhiên không có tính chất "điếm" tính chất "lưu manh". Tiểu thuyết của Dương Hướng không thiếu những người có tính chất ít nhiều lưu manh ít nhiều điếm trong số đó Trần Tăng Đào Kinh Măng là những nhân vật đáng chú ý.

         Đào Kinh có những nét giống với Xuân tóc đỏ: xuất thân bình dân "cầu bơ cầu bất" văn hóa i-tờ..... và cuối cùng nếu như Xuân tóc đỏ được suy tôn "anh hùng cứu quốc" tặng thưởng những bội tinh cao quý nhất thì Đào Kinh được báo chí ca ngợi là " một tỷ phú hào hoa" " một anh hùng hào hiệp" " một nhân vật trung tâm của thời đại" ... Nhưng Đào Kinh không phải là Xuân tóc đỏ. Xuân "vào đời" bằng việc nhặt bóng sân quần vợt từ đó được ngẫu nhiên đẩy từ cơ may này đến cơ may nọ trở thành "sinh viên y khoa" rởm thi sĩ rớm "trí thức thượng lưu rởm" và cuối cùng là "anh hùng cứu quốc rởm". Đào Kinh tham gia Cải cách rồi bỏ làng ra đi xoay sở đủ nghề "đi đén tận cùng của sự khổ cực để rồi tự dứng dậy vươn lên" cuối cùng trở thành một doanh nhân đích thực.Một doanh nhân không từ một thủ đoạn lưu manh nào vì quá hiểu trên thương trường "anh không thịt nó thì nó cũng thịt anh". Một doanh nhân nắm được bí quyết thành công trong kinh doanh ở cái xứ này là " phải khai thác triệt để quyền lực" phải "khôn khéo biết gần gũi những người có quyền có chức" (xem tr. 76) (một truyền thống thâm căn cố đế của những xứ phương Đông là xã hội được cai trị bằng quyền lực chứ không phải bằng pháp luật). Một doanh nhân tuy trình độ i- tờ nhưng biết trả tiền nên có cả "một đội ngũ trí thức thứ thiệt ...tài giỏi thực sự chứ không phải loại ngu dốt khua môi múa mép..." và "một đội ngũ cửu vạn tinh nhuệ thông thạo trong nhiều lĩnh vực...võ nghệ cao cường...". Bản lĩnh và trí tuệ của Đào Kinh có hiệu quả hơn cao hơn rất nhiều so với những vị giám đốc xí nghiệp và công ty " bao cấp" hàng tháng "giả vờ"trả lương cho những công nhân viên chức "giả vờ" lao động dưới sự lãnh đạo của ho...Khác với Xuân tóc đỏ là một kẻ không có gốc Đào Kính tuy "cầu bơ cần bất" cũng có một gốc quê hương đó là làng Đoài nơi anh dã lớn lên trưởng thầnh lấy vợ đẻ con và "khởi nghiệp".Đào Kinh hai lần đựợc cảm nhận như là "anh hùng".Buổi xử bắn "địa chủ phản động" Hoàng Kỳ Bắc người đã cưu mang mẹ con Kinh Đào Kinh cầm súng đứng ở bệ bắn "trông như một vị anh hùng". Lần thứ hai trong Hội nghị trí thức của Tỉnh với tư cách là "nhà tỉ phú giàu nhất tỉnh" là người "đã tạo nên những điều kỳ diệu trong kinh tế" Đào Kinh dăng đàn nói vo nói rất hay hùng hồn đàng hoàng...Diễn giả được đón nhận như một "ngừơi anh hùng hào hiệp". Đứng giữa hội trường của tỉnh Đào Kinh công bố dự án đầu tư xây dựng cho tỉnh một bệnh viện hiện đại một trường học mẫu một khu vực vui chơi giải trí...Mô-típ bỏ làng ra đi lập nghiệp đoạn tuyệt với nghèo nàn và khổ nhục cũng như mô-típ công thành danh toại trở về với làng và quê hương thường xuyên trở đi trở lại trong tiểu thuyết của Dương Hướng. Đọc nhân vật Đào Kinh không khỏi liên tưởng đến Sài nhân vật trung tâm trong "Thời xa vắng" của Lê Lựu cũng là "một người nhà quê vĩ đại". Từ một đứa bé nông thôn dường như sinh ra để làm mướn Sài bước một mạch đến đại học và trên đại học Sài làm tròn nghĩa vụ quân nhân trong suốt cuộc chiến tranh chống Mỹ cứu nước đứng trong hàng ngũ những người cộng sản...Bình phẩm tiến trình của nhân vật này một nhà phê bình đã viết: " Sài đã bước những bước đi khổng lồ của dân tộc và giai cấp"[4].  Con đường đi của Đào Kính hoàn toàn khác không hề biết dại học và trên đại học không phấn đấu rèn luyện trong những tổ chức cách mạng trường học của anh là nhà giam là chợ búa là những nơi phải bạo ngược ma quỷ để giành dật miêng ăn... tuy vậy Đào Kinh cũng đã tiến bước khá xa:từ một dứa trẻ "con hoang" sống "cầu bơ cầu bất" ...Đào Kính trở thành một "tỷ phú" "một nhân vật trung tâm của thời đại".làm nên "những điều kỳ diệu trong kinh tế" ... Sài đã có những cống hiến cho Sự nghiệp vinh quang Đào Kính cuối cùng có những đóng góp không nhỏ được làng nước đón nhận trong vinh quang và hoan hỷ.Con đường của Đào Kinh thực ra chỉ là một trong vô vàn con đường mà công cuộc Đổi mới cộng hưởng với xa xôi tiếng vọng của thế kỷ 21 đương toàn cầu hóa và hiện đại hóa một cách điên cuồng mở ra cho mọi tầng lớp xã hội cho mỗi người và mọi người. Tuy nhiên qua những bước thăng trâm của Đào Kính sự thành công hay đạt vận của mỗi người không chỉ do vận may và ý chí làm giàu nó phụ thuộc khá nhièu vào sự bảo kê và tiếp tay của những kẻ có quyền có chức (không có sự ngấm ngầm bao che của thế lực Trần Tăng và Măng còn lâu Đào Kinh mới "phất lên như diều" xem tr. 395). 
      

         Măng là con đẻ của Trần Tăng một cán bộ cao cấp Đào Kinh chỉ là bố hờ.Con đường thăng tiến của Măng còn "ác" hơn nhiều so với Đào Kinh: từ một người con gái "chân đất mắt toét" làng Đoài Măng trở thành "người đàn bà giàu nhất nước Nam". Với tính cách gian ngoan và táo tợn Măng biết dựa vào quyền lực để kiếm tiền và dùng tiền mua quyền lực. Măng sẵn sàng "hư hỏng" để mua chuộc bất cứ ai. Theo cách nói người làng Đoài Măng biết "kinh doanh" cái mình có để có cái mình muốn. Măng nổi tiếng là một "con điếm chính trị". Theo lời đồn đại Măng có thể "thiết kế cho một thằng ngu dốt nhảy phóc một phát vào ghế này ghế nọ và cũng sẵn sàng hạ bệ tống khứ một vị bộ trưởng tài ba vào tù hoặc về vườn..."(xem tr. 393).Tưởng chừng như tác giả muốn đưa ra một nhân vật "ba đầu sáu tai..." Nhưng không phải vậy. Tác giả vẫn nhận ra ở người đàn bà phũ phàng và ngoa ngoắt này vẫn còn "chất chân quê" và "tốt bụng". Và ê chề với sự "sa đọa do đồng tiền và quyền uy chế ngự" Măng cũng có những khát vọng hạnh phúc tình người giản dị. Như vậy "con điếm chính trị" Măng" vẫn "tốt bụng" "chân quê" và người đàn bà sa đọa này không phải không có" những khát vọng hạnh phúc tình người giản dị.". Con người sao lại phức tạp như vậy? Con người vốn phức tạp như vậy. " Thật là hay - Tolxtoi viết - nếu làm được tác phẩm nghệ thuật trong đó phô bầy tính "lưu chuyển" (tiếng Pháp:fluidité) của con người phô bày cũng vẫn con người ấy thôi nhưng khi thì là một tên vô lại khi thì là một thiên thần khi thì là một người sáng suốt khi thì là một thằng ngốc có khi là một lực sĩ có khi là kẻ bất lực nhất."[5] " Mỗi người - Tolxtoi viết tiếp - mang trong mình những mầm mống của mọi tính chất của con người khi thì thể hiện những tính chất này khi thì thể hiện những tính chất khác thường là hoàn toàn không giống bản thân mình tuy vẫn là chính mình"[6]

         Trên đại thể Trần Tăng là một nhân vật tiêu cực. Điều đáng chú ý là nhân vật tiêu cực này bê tha trong lối sống đạo đức nhếch nhác lại là một ủy viên Trung ương Đảng (có lẽ đây là lần đầu tiên trong văn học đương đại Việt nam có một trường hợp như vậy).Một vấn đề được đặt ra: vì sao các nhà văn ban đầu chỉ đụng đến cấp xã rồi mạnh dạn hơn đụng đến cấp huyện tỉnh đến nay thì cấp Trung Ương..."Chiến công" của T.T. trong Cải Cách ruộng đất lá xử bắn Hoàng Kỳ Bắc một doanh nhân yêu nước bị quy oan (bà vợ sau đó chết theo) T.T.phá tan gia tộc Hoàng Kỳ đồng thời phá tan đình Đông chùa Đoài...;với những sai lầm trong phong trào hợp tác hóa T.T. " đã biến người nông dân cần cù thành lũ lười nhác làm ăn dối trá phá tan nền móng gốc rễ làng quê để dân tình đói rách phải bỏ làng mà đi" (tr. 337). Sau đây là lời của Tuyết một người phụ nữ thông minh tỉnh táo hâm mộ T.T.và yêu ông chân tình: "...Ngẫm lại từ cái thời ông còn làm chủ tịch huyện rồi lên tỉnh lên trung ương tới giờ ông chẳng làm được gì tốt đẹp cho miền đất này. Cái dự án phiêu lưu quai đê lấn biển của ông ngày ấy thất bại đau đớn. Cái dự án điên rồ của ông phải trả giá quá đắt bằng mồ hôi công sức của hàng vạn con người chỉ vì sự ngu dốt cộng với sự hứng chí háo danh của ông..." (tr. 472).

         Với bút pháp biếm họa những nhân vât như Trần Tăng dễ bị biến thành "ác quỷ":quỷ dâm dục quỷ quan liêu quỷ tham ô...Không ít độc giả chờ đợi Trần Tăng bị bôi bác thành ác quỷ thì mới hả hê. Dương Hướng đã không biếm họa nhân vật của minh. Con người Trần Tăng không phải chỉ có những mặt tiêu cực: "Trần Tăng là thủ phạm gây ra bao điều oan trái nhưng chính Trần Tăng cũng là người gửi gắm tâm lực hơn cả cho mảnh đất và con người làng Đoài này" (tr. 159) Trong những nét "cá tính vượt trội" "trong dòng máu Trần Tăng" ngoài "láu cá" "lưu manh" còn có "tài ba" "tính năng động" và hứng "đa tình". Thói "mê gái" đã ăn vào "máu Trần Tăng". Chỉ riêng ở làng Đoài T.T. đã dính dấp với ba người đàn bà: tìm mọi cách quyến rũ Yến Quyên vợ bộ đội tằng tịu với Cam vợ một cốt cán chí cốt với mình trong Cải cách bắt bồ với Tuyết vợ bộ đội. Chừng ấy "thông tin" đủ để một cán bộ tổ chức viết hai chữ "hủ hóa" trùm lên lý lịch của T.T. và một nhà văn viết "bôi bác" (hiểu theo nhiều nghĩa) sẵn sàng biến nhân vật này thành một "quỷ dâm dục" "vô luân". Dương Hướng có một cách nhìn khác: "cả ba người đàn bà làng Đoài đã tạo nên tính cách Trần Tăng thâm trầm mà dữ dội đắm đuối và si mê" (tr. 228). Riêng trong quan hệ giữa Trần Tăng và Tuyết chẳng hạn quan hệ "nam nữ" bất chính thực sự là  thế nào vậy? Tuyết bị người chồng bộ đội chê. Trong hoàn cảnh và tấm trạng ấy Tuyết gặp T.T. Đây là lời của Tuyết: "... tôi nhận ra mình tự nguyện hiến dâng cho ông ngày ấy cũng bởi tôi ngưỡng vọng ông thực sự. Ông có một uy quyền mà mọi người không có. Ông có một thứ hào quang tỏa sáng làm tôi chói lòa.Thực lòng một thời tôi cũng đắm say kiêu hãnh được gần ông. Ông đã cho tôi những giây phút cuồng nhiệt mà Hoàng Kỳ Nam chồng tôi không có.Ông đã phát sáng con đường công danh sự nghiệp tôi có được ngày hôm nay. Tôi biết rõ nếu không hiến dâng đời mình cho ông thì tôi cũng chỉ là con đàn bà chân đất lội ruộng làm dâu thuàn túy gia tộc Hoàng Kỳ đến già..."(tr. 468). Rất có thể ban đầu T.T. đến với Tuyết với ham muốn xác thịt rồi gần gũi Tuyết ông có "tình cảm yêu quý...muốn Tuyết sau này trở thành người đàn bà mạnh mẽ có trình độ học vấn và có cả quyền lực..." (tr. 226) và "bao kinh nghiệm thu lượm được trong những năm tháng qua" ông "muốn truyền lại cho Tuyết tin ở người con gái làng Đoài đầy tham vọng này sẽ biết cách vươn lên mạnh mẽ" (xem tr. 229). Quan hệ nam nữ giữa Trần Tăng và Tuyết là như vậy không thể đem gói gọn nó trong một từ "hủ hóa" càng không thể đem cái từ "ô nhục" này để sổ toẹt cả Trần Tăng và Tuyết. Cách nhìn của Dương Hướng là nhận ra và trân trọng những gì tốt đẹp nảy sinh trong quan hệ "bất chính" này.Đây là cách nhìn truyền thống của phương Đông: thấy Dương trong Âm cái Sống trong cái Chết cái Dũng trong cái Hèn Phúc trong Họa Thiện trong Ác Tích cực trong Tiêu cực...Biết đâu từ cái nhìn này có thể tìm ra một minh triết cho việc quản lý cái tiêu cực một nhiệm vụ to lớn và phức tạp bao trùm lên sự vận hành toàn bộ xã hội ta hiện nay.Bấy lâu nay "chống tiêu cực" đã trở thành câu nói đầu miệng trong cả nước.Tôi quan tâm đến nhiệm vụ "quản lý" hơn là khẩu hiệu "chống". Đúng là có những cái " tiêu cực" cực chẳng đã phải chống: chẳng còn gì "khả thủ" tài nguyên mục ruỗng chỉ còn là sức phá hoại...Chúng chỉ là số ít. Phần còn lại tràn ngập len lỏi khắp nơi bên trong ta và ở ngoài ta trong ý thức và tiềm thức...và bao giờ cũng lẫn lôn trà trộn với cái tích cưc. Nói đến "chống tiêu cực" tự nhiên ta nghĩ đến "tiêu cực" như một đối tượng ở bên ngoài ta cần phải thanh toán trừ khử. Và trong sự nôn nóng "diệt nhanh diệt gọn" dễ bỏquên "đứa bé" trong "chậu nước tắm" dễ vung tay vứt đi những tài lực tích cực tiềm ẩn trong cái tiêu cực. Quản lý cái "tiêu cực"đặt ra nhiệm vụ hàng đầu là khai thác tiềm lực tích cực ẩn chứa trong cái "tiêu cực"(tổng những tiềm lực này là lực lượng vô cùng to lớn) nhiệm vụ này đòi hỏi trí tuệ và năng lực tổ chức cao đặng đưa ra những cơ chế thích đáng tạo ra những môi trường linh hoạt những cục diện thông thoáng sống với và trong những cái đó cái tiêu cực không còn là tiêu cực nữa.Chúng ta thừa nhiệt tình và ý chí chống tiêu cực đương thiếu một minh triết cho sự nghiệp quản lý cái tiêu cực. Có thể tham khảo phác thảo một đường lối quản lý cái tiêu cực trong thế kỷ 21 của triết gia người Pháp François Jullien được trình bày trong tác phẩm BÓNG TRONG BỨC TRANH Cái ác hay cái tiêu cực:

         ...Chính là từ khả năng quản lý cái tiêu cực chứ không vô hiệu hóa nó... làm cho nó tăng sức sản xuất thay vì tháo kíp nó chính là từ khả năng này tôi thấy thiên hướng của người trí thức đổi mới trong kỷ nguyên toàn cầu hóa.

         ...Trong kỷ nguyên này sự "dấn thân" của người trí thức chẳng còn là đứng ở một lập trường cực đoan đi tìm một sự triệt để về nguyên tắc (thế đứng này đã được triển khai như vậy ở Pháp trong tình hình có sự đối kháng khối này với khối kia hoặc giai cấp này với giai cấp kia...) mà sự dấn thân của người trí thức là ở chỗ phát hiện ra - trong bối cảnh mới này -- theo những con đường nào cái tiêu cực khởi động và có thể phát động (nó đâu có bị bài trừ): đó là làm hiện ra cái bình diện khác trong đó cái bị xem như là "xấu" bộc lộ nguồn tài lực ở nó chưa được khai thác và thậm chí không được nghĩ đến bộc lộ như là một sức sinh sôi nảy nở dồi dào và có khả năng hợp tác..."[7]

         Đến đây tạm dừng triết lý vặt trở về với tác phẩm tác giả. Trong Dưới chín tầng trời Dương Hướng có thiện cảm với những nhân vật thánh thiện và dường như không có ác cảm với bất kỳ nhân vật nào. Ngay đối với Trần Tăng sau khi nhân vật này bị đột tử tang lễ được tổ chức trọng thể ông được chôn cất ngay trên đất làng Đoài vùng đất ông ký thác" nhiều tâm lực hơn cả"...Táng địa đặt đúng theo tâm nguyện của Trần Tăng là tiếng a-men nghĩa tận của tác giả: "ông ấy chết rồi hãy cầu nguyện cho ông ấy". Tiếng a-men này càng thanh cao vì tác giả không hề có một chút ảo tưởng nào về Trần Tăng. Tiểu thuyết Dưới chín tầng trời kết thúc bằng chương CON ĐƯỜNG MỚI. Đây là con đường dẫn tới cánh mả Rốt bãi tha ma của làng. Con đường mới được xây dựng do hảo tâm của ông Đỗ Hiền một Việt kiều mới hồi hương. Trần Tăng bị đột quỵ được đặt lên một chiếc xe lăn vả những người đến cấp cứu đẩy chiéc xe " chạy trên con đường Đỗ Hiền mới mở".Và kết thúc chương cuối của tác phẩm là hình ảnh đám tang "tiễn đưa hương hồn Trần Tăng về cõi vĩnh hằng": " từng đoàn người xe cờ phướn hoa tang nối nhau đi trên con đường do ông Đỗ Hiển mới mở chạy giữa cánh đồng làng Đoài ra cánh mả Rốt". Dương Hướng muốn tạo ra biểu tượng gì đây? Tôi đoán chừng biểu tượng "con đường mới" hàm nhiều ý nghĩa. Tôi thông cảm với sự thành tâm của tác giả về những ý nghĩa ông muốn gửi gắm vào biểu tượng. Nhưng trong tác phẩm của Dương Hướng một cuốn tiểu thuyết ngồn ngộn sức sống và đời sống nóng hổi những tư tưởng của thời đại và những vấn đề thời sự của đất nước biểu tượng "con đường mới" là một biểu tượng vặt không hơn không kém.

Nguồn: lethieunhon.com
Ảnh: GS Hoàng Ngọc Hiến

 *****************************

[1] André Cheng. Bàn về thực tiễn Trung Hoa cùng với F. Jullien. Lời Bạt Bản dịch của Hoàng Ngọc Hiến. N.x.b. Đà Nẵng 2007

[2] Xem Michael Lafargue Tao and Method State University of New York Press 1994 p.468

[3] Xem Nguyễn Hiến Lê. Lão tử. Đạo đức kinh. N.x.b. Văn hóa. 1994.tr. 267

[4] Xem Hoàng Ngọc Hiến Những ngả đường vào văn họcN.x.b.Giáo dục.2006 tr. 246

[5] Nguyễn Hải Hà.Thi pháp tiểu thuyết... N.x.b. Giáo dục. Hà nội 1992 tr. 128

[6] Như trên tr. 129

[7] sách đã dẫn bản dịch của Hoàng Ngọc Hiến N.x.b. Đà Nẵng 2005 tr. 25

Cập nhật ( 08/09/2008 )

More...

Thư ngỏ của Nguyễn Duy Liễm

By DƯƠNG HƯỚNG

 

Thư ngỏ gửi nhà thơ Hữu Thỉnh Chủ tịch Hội nhà văn Việt Nam

 

Cẩm Phả 29/8/ 2008


Anh Hữu Thỉnh kính mến !

Xin cảm ơn sự quan tâm cả tình cảm lẫn sự đánh giá của anh về bài bút kí: "Những người đồng đội" mà anh đã dành cho Liêm.

Thưa anh! Sau khi lĩnh giải ở tạp chí nhà văn về tôi lại được một niềm vui nho nhỏ nữa: Bà Nguyễn Huyến thông báo bài bút ký gửi dự thi trên tuần báo văn nghệ: "Tìm vàng trên đảo" của tôi được vào chung khảo. Vẫn biết rằng" Gió lành gió dữ" của Minh Chuyên ; "Đồng Bưng sáu xã" của Võ Đắc Doanh và vân vân...với những tên tuổi sừng sững của các nhà văn ấy mình là người mới viết cũng không dám hi vọng nhiều. Nhưng dù sao cũng là nguồn khích lệ quá lớn đối với một người mới cầm bút như tôi và rất biết ơn cuộc thi đã công tảm.

Xin anh dành cho một chút thời gian để quan tâm đến những băn khoăn và quan điểm riêng của tôi và cũng là một số đông nguyện vọng của độc giả muốn phản ánh đến anh. Gần đây nhất tin tác phẩm: "Thời của Thánh Thần" của nhà văn Hoàng Minh Tường vừa in ra chưa kịp tới tay bạn đọc đã bị thu hồi làm cho làng văn ngo ngác(?) Tôi vừa có dịp vào thành phố Hồ Chí Minh ra. Tôi đã bỏ công lần vào các nhà sách lớn: Hà Nội Nguyễn Huệ... Ngay tại trung tâm quận 1 TP HCM hỏi và được biết: "Dưới chín tầng trời" của Dương Hướng đã "cháy sách" mà không có lượng bổ xung thêm. Không rõ lý do gì mà không được tái bản để đáp ứng nhu cầu của bạn đọc ?

Thưa anh ! Có thể sự đánh giá của tôi về Dương Hướng là thiên lệch. Song xin phép anh cứ được bày tỏ.

Dương Hướng là con người dũng cảm. Dám hi sinh vì văn học. Khi viết "bến không chồng" anh đã nói. Tôi xin một mất một còn để sẵn sàng chấp nhận và chịu trách nhiệm về những gì mình viết mượn mồm con mẹ Hơn vợ địa chủ để nói mà chính là chỉ ra một sai lầm một sự mông muội của "lịch sử": "Con cắn rơm cắn cỏ lậy ông bà nông dân - con xin hứa sẽ giáo dục thằng Tốn để nó trở thành kẻ nghèo khổ...."

Với "chín tầng trời" anh đã mượn mồm của người cha mà vỗ thẳng vào mặt Trần Tăng một kẻ tha hoá mà đang lồng lộng chức quyền "về hưu đã lên đến chức thái Thượng Hoàng (!).

"Anh tưởng người ta sợ anh đấy à ? Người ta đang khinh anh đấy! Anh còn làm ở xã thì cả xã này khổ. Anh còn làm ở huyện thì cả huyện này khổ... Và giờ anh giữ đến cương vị... thì (...).

Đọc đoạn văn này bạn đọc ở đây có người reo lên: "cảm ơn Dương Hướng...Dương Hướng đáng được phong nhà văn... Anh Hùng.

và vì thế mà có ai đó bị sờ đến tận gáy vẫn cam ngậm bồ hòn để.....lặng thinh.

Thưa anh ! Liễm xin thiển nghĩ thế này: Nếu không  đánh giá đúng mức về Dương hướng là ta thờ ơ bàng quang trước một hiện thực một đóng góp rờ rỡ của văn học trước lịch sử. Những vấn đề cốt lõi của tác phẩm mà Dương Hướng mở ra là nhân vật Tuyết - một bất ngờ lớn cho người đọc đấy !

Tuyết cũng một thời mông muội. Ham muốn tiến thân đã bán rẻ thân xác mình để được cất nhắc. Tuyết từng là cái bóng của Trần Tăng - Là kẻ theo đóm ăn tàn. Vậy đó mà biết lột xác quay ngoắt ra một hướng bất chấp sự ràng buộc của "quá khứ" để làm nên một sự bất ngờ. Cái thành công từ sự tư duy của nhà văn đã đóng góp không nhỏ cho..........."thực tại.

Còn một điểm mà tôi cũng xin bày tỏ với anh về nhận thức của mình qua "Dưới chín tầng trời".

Đỗ Hiền và Hoàng Kỳ Trung hai "Thái Cực" khó bề hoà hợp. Mỗi người theo một lí tưởng. Đỗ Hiền phải quay về quê hương vì: mẹ già vì mồ mả cha ông vì........cội nguồn. (Chúng tôi cũng làm một cuộc thống  nhất đất nước. Nhưng bên B đã làm được xin bái phục.....và giờ ai quay lưng lại với dân tộc mới là phản quốc - NCK).

Đỗ Hiền mang đola mang vật chất về xoa dịu đi những mất mát những thiếu thốn mà "lịch sử" gây ra là thiên ý! Song cái mà Dương Hướng ngầm vạch ra rằng: không khéo chúng ta sẽ bị ngợp chìm trong mớ vật chất hỗn tạp ấy mà để  mai một chính mình. Sự răn đe nhắc nhở ấy không thừa! Một chính kiến sắc sảo của nhà văn.

Mười lăm năm lao tâm khổ tứ Dương Hướng mới dám cho ra một tập sách đủ thấy anh đĩnh đạc và quá thận trọng. Song tôi vẫn tiếc rằng anh vẫn lược thuật gói gọn. Chưa thoả mãn nhu cầu bạn đọc. Quyển sách gói bao nhiêu là sự kiện lịch sử của dân tộc suốt 50 năm quá chật chội! Vì vậy nhiều vấn đề chưa đề cập tới hoặc đề cập mà còn sơ sài quá!.

Thưa anh ! Qua thu thập của tôi từ bạn đọc mọi miền thì tác động tích cực của "Dưới chín tầng trời" trước dư luận là không nhỏ.

Nay mạo muội  viết lá thư này xin gửi tới anh để bày tỏ lòng mình và cũng mong HNVVN có những thông báo đánh giá đúng mức để chúng tôi những người đang cầm bút được biết để viết cho đúng hướng.

Kính chúc anh sức khoẻ

Nguyễn Duy Liêm

Tổ 52 - Khu 6C - phường Cẩm Trung

Cẩm Phả - Quảng Ninh

More...

Số phận bi tráng của người phụ nữ sau chiến tranh

By DƯƠNG HƯỚNG

 

Đọc truyện ng¾n Hương hoa gạo của nhà văn Dương Hướng

Day døt nçi ®au chiÕn tranh

—          Phan Hằng

Viết nhiều đề tài trong đó nhà văn Dương Hướng dành nhiều tâm huyết của mình cho những trang viết về chiến tranh. Tôi đọc truyện ngắn Hương hoa gạo một trong những câu chuyện viết về đề tài ấy đã lâu vậy mà trong lòng vẫn còn lại nỗi day dứt không nguôi.

Binh trạm nhỏ - căn nhà của má Sâm đã trở thành nơi qua lại của bao người lính đi từ căn cứ sang vùng địch. Cái tình quân dân cái tình bà má Sâm và 4 người lính Sơn Toán Đào phát sinh trong hoàn cảnh ấy nhưng đặc biệt nhất. Trong chiến tranh bom đạn dày đặc cái sống cận kề cái chết nhưng có những ngày đáng nhớ nhất với má Sâm. Đó là vì má có 4 người lính không biết từ bao giờ đã trở nên thân thiết như người thân của má với biết bao chuyện vừa gần gũi vừa cảm động. Má đã coi lũ lính ấy vừa như người thân vừa là điểm tựa để vượt qua những khắc nghiệt của bom đạn hơn thế là điểm tựa để má vượt qua nỗi cô đơn nỗi đau khi mà chồng con trai và con dâu má đã hy sinh cho cuộc chiến...Hết chiến tranh cuộc sống bình yên trở lại nhưng sự bình yên trong lòng má thì chưa hết bởi lẽ lũ lính của má chưa về lời hứa của má và 4 người lính ấy chưa thực hiện được. Má Sâm và con gái má con Quế một già một trẻ sống bên gốc gạo chờ đợi. Cây gạo cùng má Sâm đi qua chiến tranh thật kiên cường có lúc bị bom ngỡ chết nay hồi sinh trở lại nở hoa đỏ rực toả hương thơm ngát. Nhưng con gái má thì chưa gặp được người lính nào trong lũ lính của má ngày ấy để kết duyên như lời hứa...Hương hoa gạo đưa người đọc vào một câu chuyện có thể có nhiều cái kết khác nhau. Người xem cứ thấp thỏm đọc để biết cuối cùng ra sao. Hồi hộp vậy nhưng không nóng ruột vì nhà văn biết gây hấp dẫn bằng vốn ký ức tham gia quân đội của mình với vô vàn câu chuyện sinh động. Đó cũng là dòng hồi ức thiêng liêng cảm động của bà má Sâm với cánh lính. Chẳng thế mà chiến tranh qua rồi má Sâm vẫn không quên lời hứa không quên những người lính ấy. Cái tình của nhân vật cứ quyến luyến người đọc...

Từ đầu câu chuyện người đọc cứ phấp phỏng lo sợ một điều gì đó cho các nhân vật chính người mẹ già và cô gái đang mỏi mắt trông đợi những chàng trai của chiến trường năm xưa những người xem má Sâm như mẹ mình và là người chống hứa gả của cô gái. Các chàng trai những người lính chiến ấy đi qua ngôi nhà của má Sâm như bao người từng đi qua nhưng đã để lại ấn tượng đặc biệt. Và sau cuộc chiến họ vẫn đi vào cuộc sống hàng ngày của má Sâm với những câu chuyện má kể cho con gái nghe riêng cô gái cô đã yêu họ từ chính câu chuyện của mẹ mình. Khắc họa hình tượng những người phụ nữ trở thành bến đợi để thể hiện sự mất mát nỗi đau của chiến tranh câu chuyện ấy không hiếm trong văn học Việt Nam. Với Hương hoa gạo của nhà văn Dương Hướng cũng là một số phận như thế. Nhưng khi tác giả bạo dạn tạo một kết cuộc điếng người: 3 trong 4 người lính ấy đã hy sinh người duy nhất còn lại bị thương tật dị dạng khủng khiếp...Kết cuộc ấy như xé toạc nỗi đau âm ỉ bao năm của 2 người phụ nữ làm vỡ ra nỗi xúc động kìm nén khiến người đọc phải chảy nước mắt...Có lẽ nếu cả 4 người lính ấy đều hy sinh thì 2 mẹ con má Sâm vẫn mãi sống trong chờ đợi với những hồi ức đẹp đẽ hy vọng xen lẫn chút trách cứ. Nhưng họ lại trở về mà không như mong đợi của má Sâm...để cho nỗi đau đớn lại bắt đầu. Chỉ có điều họ vẫn là những người lính đẹp đẽ như xưa trong lòng má Sâm và con gái. Họ người không trở về được đã nằm xuống vì đất nước như quy luật mỗi cuộc chiến đều có những hy sinh. Còn người đã trở về vẫn không nguôi quên lời hứa hình hài anh dẫu thương tật đến sởn da gà vẫn có một trái tim cao thượng vẫn nghĩ bằng tình cảm đẹp đẽ cho người còn sống. Anh muốn bằng sự im lặng của mình không tạo ra nỗi khiếp sợ hay gánh nặng cho những người anh yêu quý dẫu lòng vẫn hướng về họ. Chỉ đến khi biết sự thật những người bạn của mình không ai có thể làm tròn được lời hứa với má Sâm thì anh mới vội vã tìm về. Cuộc gặp mặt ban đầu là sự hồi hộp vui sướng của mẹ con má Sâm nhưng càng về sau những nỗi đau càng ập tới không ngừng. Giá như mẹ con má Sâm không chờ đợi những người lính ấy đến thế họ đã trở thành niềm tin trong cuộc sống không thể thay thế. Giá như Sơn - người lính còn sống duy nhất ấy không nặng tình đến vậy giá như họ đã không sống hết mình với nhau đến thế giá như họ không sống đẹp như thế thì nỗi đau ngày gặp lại cũng vơi bớt. Bi kịch ấy làm người đọc xót xa...

Hương hoa gạo là câu chuyện xúc động với phần kết được viết rất trau chuốt tinh tế tạo thành cao trào dâng lên nỗi xót thương cho số phận nhân vật những con người đã đi qua cuộc chiến mà nỗi mất mát vẫn còn đeo đẳng mãi họ. Giá trị của hoà bình của cuộc sống hôm nay phải đổi bằng máu nước mắt và cả sự hy sinh mòn mỏi đợi chờ của những người mẹ người phụ nữ...Đọc Hương hoa gạo nhất là vào những ngày tháng 7 đầy ý nghĩa này càng thêm một lần nhắc nhở chúng ta điều ấy!

More...

Văn Thịnh Tặng Dương Hướng

By DƯƠNG HƯỚNG

 Tặng “Ông Bến Không Chồng

Bên Bến không chồng
ta thương Người đàn bà trên bãi tắm
Bao ngày qua chị thả Gót son
Dưới chín tầng trời thao thiết
Chờ Bóng đêm Mặt trời
Chờ một bình minh
Chờ hi vọng
Nhưng Trần gian đời người hư thực
Cuộc trần ai vinh - nhục song hành

Bến không chồng ngàn năm hoang lạnh
Và bóng Người đàn bà trên bãi tắm hư không

Văn Thịnh
P/S: Mạn phép ghép vần tặng nhà văn Dương Hướng.
Những chữ in nghiêng là tên tác phẩm của Dương Hướng

 

More...

Cách nhìn của Dương Hướng...

By DƯƠNG HƯỚNG

     Vài lời thưa cùng bạn đọc
  Chi hội nhà văn Việt Nam tại Quảng Ninh chuẩn bị đầu tháng 7 tới tổ chức toạ đàm về cuốn tiều thuyết “Dưới chín tầng trời” NXB hội nhà văn phát hành tháng 11/2007. Từ ngày tác phẩm được ra mắt bạn đọc Dương Hướng đã nhận được rất nhiều ý kiến trao đổi phỏng vấn trên đài báo trung ương địa phương.  Để rộng đường trao đổi lần này Dương Hướng xin trân trọng công bố bài viết của giáo sư Hoàng Ngọc Hiến về cuốn tiểu thuyết này. Rất mong nhận được sự quan tâm của bè bạn xa gần.  

  
Cách nhìn của Dương Hướng trong tiểu thuyết            
      
Dưới chín tầng trời
 
                  Giáo sư Hoàng Ngọc Hiến  
 
  Nếu như tiểu thuyết trước hết là cốt truyện thì tác phẩm này thừa sức hấp dẫn. Vì cốt truyện  rất ly kỳ nhiều tuyến nhân vật quan hệ éo le số phận ba chìm bảy nổi… nhiều tuyến hành động diễn ra các miền Trung Nam Bắc có xóm làng và thành phố có chiến trường ác liệt ở miền Nam và sinh hoạt nhộn nhạo rối ren vùng biên giới phía Bắc… Với tôi thì tiểu thuyết trước hết là những nhân vật. Tôi sẽ bình phẩm những nhân vật đáng chú ý. Để sự bình phẩm bớt đơn điệu thỉnh thoảng tôi chêm vào những câu triết lý vặt. Về mặt này thì Dương Hướng hơn tôi. Anh cũng hay triết lý vặt (chẳng hạn như đoạn luận bàn về sự vĩ đại và tội ác xem tr16) nhưng đôi khi anh đặt ra được những vấn đề có chiều sâu tư tưởng đáng suy nghĩ.
 
Chẳng hạn trong cảnh xã Quyết Thắng quyên góp nghe tiếng loa xướng danh những nữ thương gia hảo tâm thì trong đám đông có những lời qua tiếng lại.
 - Làng mình thế mà oai thật. Toàn những người tài giỏi.
 - Giỏi đánh đĩ thì có mụ Còn thì thầm vào tai cô Lùn…
 - Con mụ này rõ bạc nó đánh đĩ nhưng có lòng chả hơn cả đời chả ai moi được ở mụ một xu. (xem tr.466).
 - Tao nghèo nhưng trong sạch.Vấn đề được bao hàm trong mẩu đối thoại nói trên được sáng tỏ qua lời phán của một nhiêu xã "lý sự" trong đám đông: "…Những kẻ luôn lên giọng cao đạo hoá ra lại vô tích sự chẳng bao giờ nghĩ đến ai ngoài chăm lo cho bản thân còn những người mà ta cho là xấu xa hèn mọn lại làm nên mọi chuyện hay ra trò…"(xem tr.467). Đánh giá như thế nào đây: "Đánh đĩ nhưng có lòng" và "trong sạch nhưng chẳng ai mọi được một su" đây là một vấn đề căn bản trong đời sống đạo đức xã hội ta ngày nay có khi nhiều vị hủ nho "Tây cổ" và "Tầu cổ" qua sự suy ngẫm về vấn đề này may ra thì lột xác được đời sống hệ tư tưởng của chúng ta sẽ đơn giản hơn trong sáng và minh bạch hơn rất nhiều nếu như chỗ nhấn được đặt vào chỗ đáng nhấn: Có lòng hay không có lòng (người "có lập trường" mà "không có lòng" có khi nguy hiểm và tệ hại hơn người "lập trường không vững" mà " có lòng").
  Có một "thời đại" trong lịch sử đương đại Việt Nam (kể từ sau Cách mạng tháng Tám) được nhiều nhân vật trong tiểu thuyết nhắc đến mỗi người xác định một cách nhưng mọi người đều thừa nhận sức ép tuyệt đối của nó sự áp đảo khủng khiếp của nó giống như định mệnh vậy.
  Mây góp cho xã một khoản tiền lớn được hoan hô nhiệt liệt. Trong đám đông liền có lời gièm pha; "Sao bảo có thời nhà nó cũng khốn khó lắm. Nghe nói mấy chị em nó phải đi làm giái bao" (xem tr. 465). Lập tức có lời biện bạch. "Cái thời ấy cả nước khốn khó đâu riêng nhà nó". Đã có người nói "Cái thời ấy cả nước khốn khó…" thì cũng có người nói" cái thời ấy cả nước nói dối…" và vân vân vân vân… Phải thấy tính chất nghiêm trọng của những hậu quả mà thời ấy để lại.
   Hoàng Kỳ Trung suốt một đời phục vụ trong quân đội lên đến cấp tướng thổ lộ với con trai kinh nghiệm làm sao sống sót được: "..phải nhận biết và chịu đựng cả lỗi lầm xấu xa tồi tệ của thời đại mình đang sống" (xem tr. 346).
  Để bào chữa cho Trần Tăng một cán bộ lãnh đạo cao cấp Tuyến cho rằng "những lỗi lầm to lớn của ông những trò ma mãnh của ông những mưu mô toan tính quyền lực của ông cũng chỉ là tai nạn của thời đại mà thôi… những tai nạn nó làm méo mó què quặt tâm hồn con người" (xem tr.469).
   Sức áp đảo ghê gớm của thời cuộc lại được một người trong đám đông "tố" lên trong bữa tiệc sau buổi gặp mặt đồng hương: "…đã sinh ra trên cõi đời này chẳng thằng nao muốn xấu chẳng qua là thời cuộc khốn cùng nó dồn đẩy làm con người ta cứ hèn đi" (xem tr. 467).
  Cái "thời" khốn khó ấy cái "Thời đại" tai quái ấy cái "thời cuộc" khốn cùng ấy đã được Dương Hướng phác thảo bao giờ thì những nhà khoa học lập được những hồ sơ chính trị xã hội học sử học… cho "Thời ấy"?
  Trong tiểu thuyết Dưới chín tầng trời có nhiều nhân vật chính khó mà nói nhân vật nào là trung tâm. Trong các nhân vật chính đáng chú ý trước hết phải nói đến Yến Quyên. Chị có dáng dấp thục nữ truyền thống chồng đi bộ đội biền biệt một mực kiên trinh chăm lo gia đình đồng thời luôn luôn sốt sắng với công việc của làng xã. Mặc dù làm dâu trong một gia đình là nạn nhân thảm thương của cải cách ruộng đất Yến Quyên hăng hái tham gia phòng trào hợp tác gần như sống chết với hợp tác. Suốt một đời ở mọi mặt Yến Quyên không hề có điều gì đáng chê trách. Đây là một nhân vật thánh thiện. Kiểu nhân vật này có chỗ đứng trong tiểu thuyết đương đại không? Nhân vật Yến Quyên thánh thiện có sức thuyết phục không? Độc giả sẽ trả lời câu hỏi này. Có người sẽ phản bác: trên đời này làm gì có người phụ nữ thánh thiện như vậy? Nhưng đây là tiểu thuyết. Thể loại văn học này đã hư cấu bao hình tượng phi lý cớ sao lại không được hư cấu nhân vật thánh thiện? Miễn là có sức thuýêt phục.
   Hoàng Kỳ Nam con trai Yến Quyên cũng gần thánh thiện như mẹ. Khi cầm súng ngoài mặt trận cũng như khi cầm bút viết báo nhân vật Nam hầu như không có gì đáng chê trách (có một lần anh bị xử trí oan là do bị hiểu lầm). Tình yêu của Nam với Thương Huyền là tình yêu planonic. Một lần và mãi mãi một mối tình đắm đuối và bất tận ngoài nhục cảm. Trong thế giới tiêu dùng và thực dụng ngày nay tình yêu platonic bị xem là một mê sảng trên đời. Nhân vật trung tâm của Đôn Kihôtê - cuốn tiểu thuyết số một của văn chương thế giới - luôn luôn sống với những mê sảng. Nhân vật Nam hiện đại hơn nhân vật Yến Quyên. Nam có ý thức về cá tính tự do (Marx dùng từ này để xác định nhân cách con người trong xã hội tương lai). Trong cá tính tự do Marx nhấn mạnh sự tự do trong đó mỗi người phát triển những năng lực nhân tính được chứa đựng trong nhân cách của mình. Do nhu cầu của cá tính tự do Nam đã có hai quyết định quan trọng: bỏ vợ và bỏ nghề. Vào tuổi năm mươi Nam ly hôn với Tuyết người vợ anh chưa bao giờ yêu. Hôn nhân không tình yêu là xiềng xích trói buộc kìm hãm năng lực nhân tính quan trọng bậc nhất của con người là yêu. Trong hoạt động làm báo Nam gặp phải một trở ngại lớn: anh phải viết " theo sự sắp đặt của ông tổng biên tập". Nam có đủ cá tính tự do để cảm thấy xấu hổ phải viết theo ý của người khác và anh bỏ nghề. Tác giả nhấn mạnh cảm hứng "cá tính tự do" quyết liệt đã thúc đẩy hai quyết định quan trọng của Nam: bỏ vợ anh thành "người tự do một nửa" anh bỏ nghề để "thành người tự do hoàn toàn" (xem tr.412). Tôi có cảm tình với nhân vật Nam. Anh là "một tâm hồn tự do và (có) trách nhiệm". Người lính có tinh thần trách nhiệm đến quên mình khi cầm súng ngoài mặt trận thì cũng là người tình hết lòng chăm sóc cho người yêu bị mất trí chỉ còn là thân tàn ma dại: đó là Hoàng Kỳ Nam. Tội nghiệm thấy ở xã hội nào cũng vậy và thời nào cũng vậy người tử tế và hẳn hoi bao giờ cũng có "tâm hồn tự do và trách nhiệm". Bất cứ hệ tư tưởng nào xa rời cái gốc nhân bản này cũng trở  thành lý thuyết suông.
   Hoàng Kỳ Trung chồng Yến Quyên và bố Hoàng Kỳ Nam là một nhân vật anh hùng. Suốt cuộc đời cầm súng vệ quốc từ khi tòng quân làm lính đến trở thành sĩ quan cao cấp Trung bao giờ cũng là một quân nhân gương mẫu. Nhân vật này có những nét đặc sắc vẫn thường được nêu lên ở những người cộng sản kiên cường: "ý chí sắt đá" giữ vững lập trừơng quan điểm đến cùng nêu gương "tinh thần bất khuất" bị địch tra tấn dã man không khai nửa lời… Trân trọng biểu dương những nét ưu tú của quân nhân Hoàng Kỳ Trung tác giả không ngần ngại vạch ra những khuyết điểm những méo mó kỳ quặc ở nhân vật này: "nói câu nào cũng dùng mệnh lệnh" (“có khi đi ngủ với vợ cũng dùng mệnh lệnh") không cho phép bất kỳ ai “nói ý kiến riêng của mình"; lập trường quan điểm một cách cứng ngắc chỉ thấy địch và ta không phải ta thì là địch khác ta cũng là địch rồi và thế là ở đâu cũng thấy địch mỉa mai thay trong Cải cách ruộng đất những cốt cán "bố láo" cứ một mực quy bố mẹ Trung là "địa chủ cường hào việt gian phản động" thì bầy giờ đến lượt mình ông Trung sẵn sàng quy ông bà Đức Cường và Thương Huyền (những người tốt cảnh ngộ éo le) là "kẻ thù không đội trời chung" Quy kết vội vàng bừa bãi là bệnh "ấu trí" nhưng nếu không thấy được nguồn gốc của nó thì dễ trở thành bệnh kinh niên. Căn của bệnh này là ở nếp nhìn nếp nghĩ "bửa đôi thế giới" thành những nửa đối kháng với nhau phe xã hội chủ nghĩa đối kháng với phe đế quốc chủ nghĩa giai cấp vô sản đối kháng với giai cấp tư sản… đến lượt thế giới vô sản lại được bửa đôi có thời là “đệ tam” và đề nhị” “stanlinixt và trôtkixt” có thời là” chủ nghĩa Mác Lênin chân chính” và “chủ nghĩa xét lại” và vân vân vân vân… thực ra những mặt đối kháng chỉ là những cực được trừu xuất để lý thuyết hoá giữa hai cực là vô vàn dòng chảy ngược xuôi qua lại hoà trộn… Sự sống thực tại của nhân loại là ở những dòng chảy chứ không phải ở những cực đối kháng trừu tượng…Thói xấu quy kết vô tội vạ và những lề thói kỳ quặc khác của ông Trung có một thời được cánh trẻ gọi là “bôn” (họ rất hóm khi đặt ra từ này họ trả lại từ bôn – sơ – vích cho Đảng Cộng sẳn Liên Xô (b) dùng từ “bôn” Việt hoá để giễu những cái ẩm ương cực đoan vô lối của những đảng viên làm khổ và hành họ). Với những nét “bôn” ở nhân vật Trung dễ hình dung ông là một người quá sơ đẳng khờ khạo thậm chí "ngu si". Với sự tinh tế và sâu sắc của một tiểu thuyết gia già giặn tác giả phát hiện một Hoàng Kỳ Trung khác ẩn sau Hoàng Kỳ Trung "bôn". Trung sớm thấy và luôn luôn thấy những mặt trái của cách mạng. Cách mạng lớn lao và hào hùng nhưng mặt trái của nó cũng vô cùng khủng khiếp. Trung sớm có một cách ứng xử trước bộ mặt hết sức phức tạp của cách mạng. Những năm tuổi thiếu niên trong thời gian cải cách Trung chứng kiến những thảm cảnh của gia đình mình và thể nghiệm trên bản thân mình sự lăng nhục độc ác. Trung. "nuốt hận trong lòng" anh đi bộ đội: "thời thế đổi thay" "không đi theo cách mạng" thì cũng bị "lịch sử nghiền nát"; "những lỗi lầm xấu xa tồi tệ của thời đại mình đang sống" Trung không phải là không thấy nhưng cách xử thế của anh là "phải chịu đựng". Trung thấy hết những tai nạn của phong trào hợp tác hoá: nó "như một cơn lũ…cuốn phăng đi mọi thứ của nhà nông đã tích cóp từ bao đời" (xem tr.346) nhưng anh cũng thấy "lao ra chống đỡ với cơn lũ làm sao mà chống nổi thiếu gì những kẻ đã "bị nhừ đòn"…Như vậy Trung "bôn" đâu có khù khờ ông thấy cả và hiểu hết…Chẳng những thế ông còn có một "minh triết" để ứng xử trước thời thế thời cuộc…Minh triết của ông được tóm lại trong một câu đã trở thành châm ngôn : "Gặp thời thế thế thời phải thế". "Phải thế" là thế nào vậy ? là phải "nuốt hận". Phải "chịu đựng". Không "chống chọi" ("với cơn lũ"). Hoặc nói như Lão tử phải có "cái dũng (biểu lộ) ở sự không dám". Lão tử có nói đến hai cách biểu lộ của dũng:
     Dũng [biểu lộ] ở sự dám thì chết (Dũng ư cảm tắc sát).
   
Dũng [biểu lộ] ở sự không dám thì sống (Dũng ư bất cảm tắc hoạt) (xem Đạo đức kinh ch.73).
    Ông Trung đã "không dám" chống chọi những "cơn lũ" và ông đã "sống xót". Minh triết của ông là "chỗ đứng vững chắc" của ông để giữ cho "cơ ngơi gia tộc" của ông khỏi tan tành. Minh triết của ông đã được triết gia Francois Jullien diễn đạt nôm ra như sau: "…Nếu ngày hôm nay chẳng có gì thuận lợi cho tôi thì tôi thà chờ đợi còn hơn là đối mặt một tình thế trái khoáy và bị vỡ mặt húc vào đấy - làm như vậy hẳn là đẹp đấy thậm chí còn anh hùng nữa nhưng ít hiệu quả" (1). Lãu tử so sánh: "…dám thì chết "không dám thì sống". Hiểu như thế nào đây ý kiến này của Lão tử ? Phải chăng ông có ý chê bai "cái dũng  [biểu lộ] ở sự dám" (thì chết) và thiên về "cái dũng [biểu lộ] ở sự không dám"(thì sống) ? Cần tìm hiểu câu tiếp theo trong ch.73: "Thử lưỡng giả hoặc lợi hoặc hại ". Tôi tham khảo ba cách hiểu câu này của Nguyễn Hiến Lê Nguyễn Duy Cần Michael Lafargue.Tôi chọn học giả thứ ba.Lafargue đã hiểu câu này như sau: cả hai cái (dũng) này "có khi có lợi có khi có hại (2)(cách hiểu của Nguyến Hiến Lê: "một cái được lợi một cái bị hại" (3). Như vậy "cái dũng của sự dám" (thì chết) không nhất thiết chỉ "có hại" mà có khi "có lợi" và "cái dũng của sự không dám" (thì sống) đầu phải chỉ "có lợi" cũng có khi "có hại" đấy. "Nuốt hận" "chịu đựng" không dám (hoặc không dại gì mà) "chống" với "chọi" … đó là minh triết của ông Trung va thực sự đó là minh triết. Nhưng hình như ông quá đắc ý với mình triết này thiếu sự sâu sắc của Lão tử.
    Nhân vật Thu Cúc có một lý lịch đẹp: xuất thân thành phần cơ bản (con một người vú nuôi đi ở cho ông bà Đức Cường nhà tư sản ở Đà Nẵng) quá trình công tác liên tục (hoạt động nội thành lên rừng trở về thành phố làm quân quản). Thu Cúc là một nhân vật có hậu: thời kỳ ở rừng "mặt sắt da chỉ" về sau "trẻ và đẹp hẳn lên"; sau năm 1975 ở tuổi 39 40 vẫn lấy được chồng làm đến chức phó chủ tịch thành phố có xe riêng "Toyota màu trắng" có biệt thự Hoa cúc vàng "bốn mùa hoa nở bốn mùa có bồn nước với những vòi nước trắng bạc phun lên cao một màu sương khói" và sống trong biệt thự này mẹ của Thu Cúc người vú nuôi xưa kia cũng được nể trọng như một "mẫu hậu". Ngược lại sau năm 1975 nhà chủ tức là gia đình ông bà Đức Cường thì tan hoang lụn bại thảm hại gần như bị "tiêu diệt": ông Đức Cường tự tử bà chết theo con trai (nhân vật Đức Thịnh) nổi đoá đâm chém trong một cơn điên khùng bị bắt và tự sát trong ngục con gái (nhân vật Thương Huyền) bị mất trí thân tàn ma dại tài sản tan hoang dinh thự Đức Cường biến thành dinh thự Hoa cúc vàng….Ông Đức Cường là một doanh nhân yêu nước ông đã làm tất cả để bày tỏ nhiệt tình thiện chí với chính quyền mới đem hai nhà máy hiến cho thành phố thúc con gái đương ẵm con thơ dại đi vùng kinh tế mới để gương mẫu chấp hành chính sách đem toà nhà chính của dinh thự Đức Cường biếu bà Thu Cúc phó Ban Quân quản…; ông không hề chống đối tuyệt không dám " chống chọi" không phản tuyên truyền không di tản vượt biên…Vậy mà ông vẫn chết (theo nghĩa đen) cơ nghiệp tan tành gia đình tan nát. Những người đọc chương 73 Đạo đức kinh vội vàng chỉ nhớ câu: "….dám thì chết" "…không dám thì sống" chắc sẽ kêu lên: sai rồi Lão tử ơi!. 
   Với một bản lý lịch đẹp và nặng ký với chức vụ phó chủ tịch chủ tịch thành phố Thu Cúc đương nhiên là một nhân vật đáng nể trong. Tác giả quan tâm đến "con người bên trong" kín đáo khó nắm bắt của Thu Cúc. Nó biểu hiện ở sắc điệu ("lúc nào cũng khó đăm đăm" mặt cứ "đanh lại") đặc biệt là ở lời nói cách nói giọng nói: lời nói lúc nào cũng vanh vách "lập trường" "quan điểm"; lúc nào cũng lý lẽ những lý lẽ "tàn nhẫn" "cạn tàu ráo máng" đưa ra để quy kết trói buộc người ta và chỉ có lỹ lẽ tuyệt không có một "giọt tình" (trong khi tình là cái mà người dân chờ đợi ở những cán bộ cách mạng đến giải phóng cho họ); Thu Cúc có cách nói cứ muốn "át" người đối thoại với mình muốn đưa ra lời buộc tối cuối cùng "như quan toà"; giọng nói thì có lúc cứ như "rít lên" có lúc nghe cảm thấy "nhức nhối". "lành lạnh" ngay cả khi "ngọt ngào" thì cũng cảm thấy "rờn rợn"… Nam là người có điều kiện hơn cả để hiểu con người Thu Cúc họ đối đầu nhau trước một vấn đề: số phận của Thương Huyền.
Nam một lòng thương yêu Thương Huyền còn Thu Cúc thì bằng mọi giá muốn đẩy mẹ con Thương Huyền (đi "kinh tế mới" đi sang Mỹ đi nhà thương điên…) Cuối cùng Nam đã "linh cảm chị Thu Cúc đã cố tình làm tan nát cả gia đình Thương Huyền" (xem tr.412) Vì cớ gì? Vậy lập trường giai cấp? Hay là muốn hợp pháp hoá và hoàn thành việc chiếm đoạt biệt thự của ông Đức Cường mà Thương Huyền là người thừa kế hợp pháp duy nhất? "Sông sâu còn có kẻ dò…" Ngoài đời những người như Thu Cúc là nhân vật tích cực hay nhân vật tiêu cực.
   Yến Quyên Hoàng Kỳ Trung Nam là những nhân vật ít nhiều thánh thiện ở họ tuyệt nhiên không có tính chất "điếm" tính chất "lưu manh". Tiểu thuyết của Dương Hướng không thiếu những người có tính chất ít nhiều lưu manh ít nhiều điếm trong số đó Trần Tăng Đào Kinh Măng là những nhân vật đáng chú ý.
   Đào Kinh có những nét giống với Xuân tóc đỏ: xuất thân bình dân "cầu bơ cầu bất" văn hoá i - tờ.. và cuối cùng nếu như Xuân tóc đỏ được suy tôn "anh hùng cứu quốc" tặng thưởng những bội tình cao quý nhất thì Đào Kinh được báo chí ca ngợi là "một tỉ phú hào hoa" "một anh hùng hào hiệp" "một nhân vật trung tâm của thời đại"…Nhưng Đào Kinh không phải là Xuân tóc đỏ. Xuân "vào đời" bằng việc nhặt bóng sân quần vợt từ đó được ngẫu nhiên đẩy từ cơ may này đến cơ may nọ trở thành "sinh viên y khoa" rởm thi sĩ rởm"  "trí thức thượng lưu rởm" và cuối cùng là "anh hùng cứu quốc rởm". Đào Kinh than gia Cải cách rồi bỏ làng ra đi xoay xở đủ nghề "đi đến tận cùng của sự khổ cực để rồi tự đứng dậy vươn lên" cuối cùng trở thành một danh nhân đích thực. Một doanh nhân không từ một thủ đoạn lưu manh  nào vì quá hiểu trên thương trường "anh không thịt nó thì nó cũng thịt anh" . Một doanh nhân nắm được bí quyết thành công trong kinh doanh ở cái xứ này là "phải khai thác triệt để quyền lực" phải "khôn khéo biết gần gũi những người có chức có quyền" (xem tr.76) (một truyền thống thâm căn cố đế của những xứ phương Đông là xã hội được cai trị bằng quyền lực chứ không phải bằng pháp luật). Một doanh nhân tuy trình độ i - tờ những biết trả tiền nên có cả "một đội ngũ trí thức thứ thiệt… tài giỏi thực sự chứ không phải loại ngu dốt khua môi múa mép.." và "một đội ngũ cửu vạn tinh nhuệ thông thạo trong nhiều lĩnh vực…võ nghệ cao cường…". Bản lĩnh và trí tuệ của Đào Kinh có hiệu quả hơn rất nhiều so với những vị giám đốc xí nghiệp và công ty “bao cấp” hàng tháng “giả vờ” trả lương cho nhữn công nhân viên chức “giả vờ”lao động dưới sự lãnh đạo của họ...KHÁC VỚI Xuân tóc đỏ là một kẻ không có gốc Đào Kinh tuy “cầu bơ cầu bất” cũng có một gốc gác quê hương đó là làng Đoài nơi anh đã lớn lên trưởng thành lấy vợ đẻ con và “khởi nghiệp’. Đào Kinh hai lần được cảm nhận như là “anh hùng”. Buổi xử bắn “địa chủ phản động” Hoàng Kỳ Bắc người đã cưu mang mẹ con Kinh Đào Kinh cầm súng đứng ở bệ bắn "trông như một vị anh hùng". Lần thứ hai trong Hội nghị trí thức của Tỉnh với tư cách là "nhà tỉ phú giầu nhất tỉnh"   là người "đã tạo nên những điều kỳ diệu trong kinh tế" Đào Kinh đăng đàn nói vo nói rất hay hùng hồn đàng hoàng... Diễn giải được đón nhận như một "người anh hùng hào hiệp". Đứng giữa hội trường của tỉnh Đào Kinh công bố dự án đầu tư xây dựng cho tỉnh một bệnh viện hiện đại một trường học mẫu một khu vực vui chơi giải trí..Mô - típ bỏ làng ra đi lập nghiệp đoạn tuyệt với nghèo nàn và khổ nhục cũng như mô - típ công thành danh toại trở về với làng và quê hương thường xuyên trở đi lại trong tiểu thuyết của Dương Hướng. Đọc nhân vật Đào Kinh không khỏi liên tưởng đến Sài nhân vật trung tâm trong Thời xa vắng của Lê Lựu cũng là "một người nhà quê vĩ đại". Từ một đứa bé nông thôn dường như sinh ra để làm mướn Sài bước một mạch đến đại học và trên đại học Sài làm tròn nghĩa vụ quân nhân trong suốt cuộc chiến tranh chống Mỹ cứu nước đứng trong hàng ngũ những người cộng sản... Bình phẩm tiến trình của nhân vật này một nhà phê bình đã viết: "Sài đã bước những bước đi khổng lồ của dân tộc và giai cấp" (4). Con đường đi của Đào Kinh hoàn toàn khác không hề biết đại học và trên đại học không phấn đấu rèn luyện trong những tổ chức cách mạng trường học của anh là nhà giam là chợ búa là những nơi phải bạo ngược ma quỷ để giành giật miếng ăn... tuy vậy Đào Kinh cũng đã tiến bứơc khá xa: từ một đứa trẻ "con hoang" sống "cầu bơ cầu bất"...Đào Kinh trở thành một "tỉ phú" "một nhân vật trung tâm của thời đại" làm nên "những điều kỳ diệu trong kinh tế"... Sài đã có những cống hiến cho Sự nghiệp vinh quang Đào kinh cuối cùng có những đóng góp không nhỏ được làng nước đón nhận trong vinh quang và hoan kỷ. Con đường của Đào Kinh thực ra chỉ là một trong vô vàn con đường mà công cuộc Đổi mới cộng hưởng với xa xôi tiếng vọng của thế kỷ 21 đương toàn cầu hoá và hiện đại hoá một cách điên cuồng mở ra cho mọi tầng lớp xã hội cho mỗi người và thành công hay đạt vận của mỗi người không chỉ do vận may và ý chí làm giàu nó phụ thuộc khá nhiều vào sự bảo kê và tiếp tay của những kẻ có quyền có chức (không có sự ngấm ngầm bao che của thế lực Trần Tăng và Măng còn lâu Đào Kinh mới "phất lên như diều" xem tr.395).
   Măng là con đẻ của Trần Tăng một cán bộ cao cấp Đào Kinh chỉ là bố hờ. Con đường thăng tiến của Măng còn "ác hơn nhiều so với Đào Kinh: từ một người con gái "chân đất mắt toét" làng Đoài Măng trở  thành "người đàn bà giàu nhất nước Nam". Với tính cách gian ngoan và táo tợn Măng biết dựa vào quyền lực để kiếm tiền và dùng tiền mua quyền lực. Măng sẵn sàng "hư hỏng" để mua chuộc bất cứ ai. Theo cách nói người làng Đoài Măng biết "kinh doanh" cái mình có để có cái mình muốn. Măng nổi tiếng là một "con điếm chính trị". Theo lời đồn đại Măng có thể "thiết kế cho một thằng ngu dốt nhảy phóc một phát vào ghế này ghế nọ và cũng sẵn sàng hạ bê tống khứ một vị bộ trưởng tài ba vào tù hoặc về vườn..." (xem tr.393). Tưởng chừng như tác giả muốn đưa ra một nhân vật "ba đầu sáu tai.." Nhưng không phải vậy. Tác giả nhận ra ở người đàn bà phũ phàng và ngoa ngoắt này vẫn còn "chất chân quê" và "tốt bụng". Và ê chề với sự "sa đoạ do đồng tiền và quyền uy chế ngự" Măng cũng có những khát vọng hạnh phúc tình người giản dị. Như vậy "con điếm chính trị" Măng vẫn "tốt bụng" "chân quê" và người đàn bà sa đoạ này không phải không có "những khát vọng hạnh phúc tình người giản dị". Con người sao lại phức tạp như vậy ? Con người vốn phức tạp như vậy.
    Trên đại thể Trần Tăng là một nhân vật tiêu cực. Điều đáng chú ý là nhân vật tiêu cực này bê tha trong lối sống đạo đức nhếch nhác lại là một cán bộ cao cấp. "Chiến công" của Trần Tăng trong Cải cách ruộng đất là xử bắn Hoàng Kỳ Bắc một doanh nhân yêu nước bị quy oan (bà vợ sau đó chết theo) Trần Tăng phá tan gia tộc Hoàng Kỳ đồng thời phá tan đình Đông chùa Đoài...; với những sai lầm trong phong trào hợp tác hoá Trần Tăng "đã biến người nông dân cần cù thành lũ lười nhác làm ăn dối trá phá tan nền móng gốc rễ làng quê để dân tình đói rách phải bỏ làng mà đi" (tr.470). Sau đây là lời của Tuyết một người phụ nữ thông minh tỉnh táo hâm mộ Trần Tăng và yêu ông chân tình:"...Ngẫm lại từ cái thời ông còn làm chủ tịch huyện rồi lên tỉnh lên trung ương tới giờ ông chẳng làm được gì tốt đẹp cho miền đất này. Cái dự án điên rồ của ông phải trả giá quá đắt bằng mồ hôi công sức của hàng vạn con người chỉ vì sự ngu dốt cộng với sự hứng chí háo danh của ông..." (tr.472).
    Với bút pháp biếm hoạ những nhân vật như Trần Tăng dễ bị biến thành "ác quỷ": quỷ dâm dục quỷ quan liêu quỷ tham ô...Không ít độc giả chờ đợi Trần Tăng bị bôi bác thành ác quỷ thì mới hả hê. Dương Hướng đã không biếm hoá nhân vật của mình. Con người Trần Tăng không phải chỉ có những mặt tiêu cực: "Trần Tăng là thủ phạm gây ra bao điều oan trái nhưng chính Trần Tăng cũng là người gửi gắm tâm lực lớn hơn cả cho mảnh đất và con người làng Đoài này" (tr.228). Trong những nét "cá tính vượt trội" "trong dòng máu Trần Tăng" ngoài "láu cá" "lưu manh" còn có "tài ba" "tính năng động" và hứng "đa tinh". Thói "mê gái" đã ăn vào "máu Trần Tăng". Chỉ riêng ở làng Đoài Trần Tăng đã dính dấp với ba người đàn bà: tìm mọi cách quyến rũ Yến Quyên vợ bộ đội; tằng tịu với Cam vợ một cốt cán chí cốt với mình trong Cải cách; bắt bồ với Tuyết vợ bộ đội. Chừng ấy "thông tin" đủ để một cán bộ tổ chức viết hai chữ "hủ hoá" trùm lên lý lịch của Trần Tăng và một nhà văn viết "bôi bác" (hiểu theo nhiều nghĩa) biến nhân vật này thành một "quỷ dâm dục" "vô luân". Dương Hướng có một cách nhìn khác: "cả ba người đàn bà làng Đoài đã tạo nên tính cách Trần Tăng thâm trầm mà dữ dội đắm đuối và si mê" (tr.228). Riêng trong quan hệ giữa Trần Tăng và Tuyết chẳng hạn quan hệ "nam nữ bất chính thực sự là thế nào vậy? Tuyết bị người chồng bộ đội chê. Trong hoàn cảnh và tâm trạng ấy Tuyết gặp Trần Tăng. Đây là lời của Tuyết: "...tôi nhận ra mình tự nguyện hiến dâng cho ông ngày ấy cũng bởi tôi ngưỡng vọng ông thực sự. Ông có một uy quyền mà mọi người không có. Ông có một thứ hào quang toả sáng làm tôi chói loà. Thực lòng một thời tôi cũng đắm say kiêu hãnh được gần ông. Ông đã cho tôi những giây phút cuồng nhiệt mà Hoàng Kỳ Nam chồng tôi không có . Ông đã phát sáng con đường công danh sự nghiệp tôi có được ngày hôm nay. Tôi biết rõ nếu không hiến dâng đời mình cho ông thì tôi cũng chỉ là con đàn bà chân đất lội ruộng làm dâu thuần tuý gia tộc Hoàng Ký đến già..." (tr468). Rất có thể ban đầu Trần Tăng đến với Tuyết bằng ham muốn xác thịt rồi gần gũi Tuyết ông có “tình cảm yêu quý...muốn Tuyết sau này trở thành người đàn bà mạnh mẽ có trình độ học vấn và có cả quyền lực..." (tr.226) và "bao kinh nghiệm thu lượm được trong những năm tháng qua" ông "muốn truyền lại cho Tuyết tin ở người con gái làng Đoài đầy tham vọng này sẽ biết cách vươn lên mạnh mẽ" ( tr.228). Qua hệ nam nữ giữa Trần Tăng và Tuyết là như vậy không thể đem gói gọn nó trong một từ "hủ hoá" càng không thể đem cái từ "ô nhục" này để sổ toẹt cả Trần Tăng và Tuyết. Cách nhìn của Dương Hướng là nhận ra và trân trọng những gì tốt đẹp nảy sinh trong quan hệ "bất chính"  này. Đây là cách nhìn truyền thống của phương Đông; thấy Dương trong Âm cái Sống trong cái Chết cái Dũng trong cái Hèn Phúc trong Hoạ Thiện trong Ác Tích cực trong Tiêu cực.Đến đây tạm dừng triết lý vặt trở về với tác phẩm tác giả. Trong Dưới chín tầng trời Dương Hướng có thiện cảm với những nhân vật thánh thiện và dường như không có ác cảm với bất kỳ nhân vật nào. Ngay đối với Trần Tăng sau khi nhân vật này bị đột tử tang lễ được tổ chức trọng thể ông được chôn cất ngay trên đất làng Đoài vùng đất ông ký thác "nhiều tâm lực hơn cả"...Táng địa đặt đúng theo tâm nguyện của Trần Tăng là tiếng a-men nghĩa tận của tác giả: "ông ấy chết rồi hãy cầu nguyện cho ông ấy". Tiếng a-men này càng thanh cao vì tác giả không hề có một chút ảo tưởng nào về Trần Tăng. Tiểu thuyết Dưới chín tầng trời kết thúc bằng chương CON ĐƯỜNG MỚI. Đây là con đường dẫn tới cánh mả Rốt bãi tha ma của làng. Con đường mới được xây dựng do hảo tâm của ông Đỗ Hiền một Việt Kiều mới hồi hương. Trần Tăng bị đột quỵ được đặt lên một chiếc xe lăn và những người đến cấp cứu đẩy chiếc xe "chạy trên con đường Đỗ Hiền mới mở". và kết thúc chương cuối của tác phẩm là hình ảnh đám tang "tiễn đưa hương hồn Trần Tăng về cõi vĩnh hằng": "từng đoàn người xe cờ phướn hoa tang nói nhau đi trên con đường do ông Đỗ Hiền mới mở chạy giữa cánh đồng làng Đoài ra cánh mả Rốt". Dương Hướng muốn tạo ra biểu tượng gì đây? Tôi đoán chừng biểu tượng "con đường mới" hàm nhiều ý nghĩa. Tôi thông cảm với sự thành tâm của tác giả về những ý nghĩa ông muốn gửi gắm vào biểu tượng. Nhưng trong tác phẩm của Dương Hướng một cuốn tiểu thuyết ngồn ngộn sức sống và đời sống nóng hổi những tư tưởng của thời đại và những vấn đề thời sự của đất nước biểu tượng "con đường mới" là một biểu tượng vặt không hơn không kém.
 

More...

Một nghiệp văn lặng lẽ

By DƯƠNG HƯỚNG





Mét nghiÖp v¨n lÆng lÏ
Ph¹m Ngäc ChiÓu

·        “Kh«ng khÝ x· héi to¸t ra trong tËp truyÖn lµ c¸i cò c¸i gß bã chËt hÑp ®ang được khÐp l¹i. C¸c nh©n vËt xÊu cã tèt cã bao dung cã nhá nhen cã nh­ng cïng b­íc qua mét trang míi mét bèi c¶nh míi buéc hä tù nh×n l¹i chÝnh m×nh ®o l¹i chÝnh m×nh. NghÖ thuËt truyÖn ng¾n ®a d¹ng nhiÒu ®é nÐn lÊp l¸nh nhiÒu trang miªu t¶ néi t©m rÊt sèng ®éng gîi c¶m”.·        “Nh÷ng truyÖn ng¾n trong tËp truyÖn nµy ghi chÐp ®­îc mét thêi kú ®Çy biÕn ®éng trong lÞch sö: cuéc sèng cña nh÷ng viªn chøc c¬ quan mét thêi bao cÊp víi nh÷ng hËu qu¶ trong tÝnh c¸ch t©m lý con ng­êi t©m tr¹ng cña hä tr­íc diÔn biÕn cña c¬ chÕ thÞ trường míi h×nh thµnh”.Trªn ®©y lµ hai lêi b×nh quan träng h¬n lµ hai sù ®¸nh gi¸ cña hai l¸ phiÕu rÊt cã søc nÆng trong c¸c uû viªn Ban chung kh¶o xÐt trao gi¶i  V¨n häc c«ng nh©n” lÇn thø 6 (1990 – 1995) cña Tæng Liªn ®oµn Lao ®éng vµ Héi Nhµ v¨n ViÖt Nam dµnh cho mét tËp truyÖn ng¾n dù gi¶i in trong T¹p chÝ T¸c phÈm míi sè th¸ng 5 n¨m 1998. §¸nh gi¸ thø nhÊt lµ cña nhµ th¬ H÷u ThØnh – thay mÆt Héi nhµ v¨n ®ång chñ tÞch Ban chung kh¶o. §¸nh gi¸ thø hai lµ cña nhµ v¨n Xu©n Cang - ®­îc coi nh­ tiÕng nãi ®¹i diÖn vÒ häc thuËt cña Tæng Liªn ®oµn cho dï l·nh ®¹o Tæng Liªn ®oµn Lao ®éng ViÖt Nam ®· cö hai uû viªn Ban chÊp hµnh tham gia Ban chung kh¶o. KÕt qu¶ lµ tËp truyÖn xinh xÎo dµy 160 trang in nµy dµnh được sù ®ång thuËn cao cña Ban chung kh¶o: trao gi¶i B (gi¶i Nh×) cho t¸c gi¶ tËp truyÖn dï nã được göi ®Õn Ban tæ chøc kh«ng ®óng thêi h¹n vµ kh«ng qua ®äc s¬ kh¶o. Nghe nãi sau khi trao gi¶i nguån tin tõ Ban chung kh¶o cßn hÐ lé: nÕu tËp truyÖn kh«ng m¾c hai c¸i “v­ưíng” ®ã (göi muén kh«ng qua s¬ kh¶o) th× t¸c gi¶ tËp truyÖn sÏ ®­ưîc trao gi¶i A kia!Trư­íc khi viÕt bµi nµy t«i ®· t×m ®äc l¹i tËp truyÖn “Kho¶ng trèng ®ªm tÊt niªn” dï biÕt r»ng nhµ th¬ H÷u ThØnh vµ nhµ v¨n Xu©n Cang ®Òu cã tiÕng lµ nh÷ng ng­êi cã con m¾t so¸t xÐt t¸c phÈm tinh vµ kü. §äc hÕt tËp truyÖn t«i thÇm phôc nh÷ng nhËn xÐt chÝnh x¸c cña hai «ng vµ thÊy Kho¶ng trèng ®ªm tÊt niªn” ®ư­îc trao gi¶i thư­ëng cao lµ ®óng vµ ®¸ng!§©y lµ gi¶i th­¬ng V¨n ch­ư¬ng thø ba nhµ v¨n Nam Ninh ®­ưîc nhËn mèc son thø ba cña nghiÖp v¨n «ng – mét nghiÖp v¨n lÆng lÏ vµ cã nhiÒu kh¸c l¹ như­ tÝnh c¸ch con ng­êi «ng vËy!Lµ con ót cña mét gia ®×nh do biÕt tÝnh to¸n lµm ¨n vµ cÇn cï lao ®éng mµ trë nªn giµu cã l¾m ruéng nhiÒu tr©u nªn dï sau c¸ch m¹ng th¸ng 8 n¨m 1945 bè ®· lµm ®Õn Phã Chñ tÞch huyÖn Phô Dùc sau ®ã bÞ Ph¸p b¾t bá tï hai anh trai t×nh nguyÖn vµo bé ®éi mét anh hy sinh trong trËn c«ng ®ån bèt V« T×nh thuéc huyÖn Trùc Ninh tØnh Nam §Þnh nh­ưng khi c¶i c¸ch ruéng ®Êt gia ®×nh Lª Ninh (tªn thËt nhµ v¨n Nam Ninh) vÉn bÞ quy thµnh phÇn ®Þa chñ bãc lét. HËu qu¶ lµ «ng bè bÞ b¾t giam tµi s¶n bÞ tÞch thu hÕt tuæi th¬ cña nhµ v¨n sèng trong nghÌo ®ãi vµ sî h·i. Häc hÕt cÊp 2 phæ th«ng th× ph¶i gi· biÖt ngư­êi cha th©n yªu mÑ giµ vµ n¬i ch«n rau c¾t rèn ra ®Êt than Qu¶ng Ninh sèng víi mÑ ®Î theo häc cho hÕt cÊp 3. ¤ng giêi thư­¬ng phó cho trÝ th«ng minh nªn søc häc kh¸ ®Æc biÖt giái m«n to¸n Êy vËy mµ mïa hÌ n¨m 1965 cã trong tay tÊm b»ng tèt nghiÖp cÊp 3 phæ th«ng Nam Ninh kh«ng ®­îc gäi vµo §¹i häc cho dï n¨m ®ã vµ liÒn mÊy n¨m sau viÖc häc tiÕp bËc §¹i häc kh«ng ph¶i qua thi tuyÓn. BÞ chÆn ®øng mÊt ®ư­êng häc hµnh biÕt c¸i th©n phËn hÈm hÞu do “thµnh phÇn xuÊt th©n” nã ¸m sau nh÷ng ngµy buån Nam Ninh lµm ®¬n xin vµo lµm c«ng nh©n nhµ m¸y ®iÖn U«ng BÝ vµ thËt may lµ nguyÖn väng ®ã ®­ưîc chÊp thuËn ®ư­îc biªn chÕ vµo tæ söa ch÷a ®iÖn. Thµnh anh thî trÎ ¨n c¬m tËp thÓ ë nhµ tËp thÓ th¸ng th¸ng lÜnh lư­¬ng nçi buån dÇn ngu«i ngoai Nam Ninh ®Æt cho m×nh c¸i ®Ých: cè g¾ng phÊn ®Êu ®Ó mét lóc nµo ®ã nhµ m¸y cho ®i häc §¹i häc. Vµ ư­íc väng ®ã cña Nam Ninh còng thµnh hiÖn thùc.Nhí l¹i chuyÖn cña ngãt bèn chôc n¨m trư­íc gư­¬ng mÆt nhµ v¨n thãang  buån . ¤ng chiªu híp trµ råi rÝt liÒn mÊy h¬i thuèc l¸.Lµ ng­êi cïng c¶nh ngé – n¹n nh©n cña c¸i thêi nh×n nhËn ®¸nh gi¸ mét con ng­êi chñ yÕu qua lý lÞch xuÊt th©n t«i c¶m ®­ưîc nçi buån thãang   hiÖn nhưng s©u lng cña Nam Ninh. Chóng t«i cïng yªn lÆng thư­ëng trµ. Lóc l©u sau t«i chñ ®éng kÐo nhµ v¨n trë vÒ víi c©u chuyÖn «ng bá dë:- Sau ®ã th× sao? TiÕp tôc lµm thî râ råi. Như­ng còng b¾t ®µu cÇm bót viÕt v¨n ®óng kh«ng?Nhµ v¨n Nam Ninh nhoÎn c­êi gËt gËt ®Çu:- §óng vËy. T«i ®· viÕt truyÖn ®Çu tay ®óng vµo dÞp Êy. ViÕt như­ mét sù gi¶i to¶ vËy th«i. Mét truyÖn viÕt cho thiÕu nhi cã mÊy trang b©y giê t«i còng kh«ng nhí nã thÕ nµo n÷a. Như­ng cã ®­ưîc ®¨ng. V©ng ®¨ng trong mét tËp san cña Qu¶ng Ninh.- Tèt qu¸! V¹n sù khëi ®Çu nan mµ khëi ®Çu tèt ®Ñp thÕ…T«i xuýt xoa chia vui cïng Nam Ninh vµ hái «ng:- Cã ®µ ch¾c lµ viÕt tiÕp chø?- V©ng. T«i b¾t tay viÕt “ChuyÖn trong mét gia ®×nh”. ViÕt xong t×nh cê biÕt b¸o V¨n nghÖ më cuéc thi viÕt truyÖn ng¾n thÕ lµ mang truyÖn ra Bư­u ®iÖn göi. Còng nghÜ: viÕt ®ư­îc truyÖn th× göi chø ch¾c ch¼ng tr«ng hßng g×. Lµ bëi thó thËt r»ng ®Õn lóc Êy t«i ch¼ng biÕt chót xÝu g× vÒ c¸ch thøc viÕt truyÖn. Suèt nh÷ng n¨m häc phæ th«ng t«i chØ kho¸i häc to¸n vµ häc kh¸ giái m«n ®ã chø kh«ng thÝch häc v¨n vµ còng ch¶ thÊy m×nh cã n¨ng khiÕu v¨n ch­ư¬ng g×. Vµ như­ t«i võa nãi t«i viÕt truyÖn ch¼ng qua ®Ó gi¶i to¶ ®Ó quªn ®i nçi buån bùc bÕ t¾c ®­ưêng ®êi m×nh th«i. VËy mµ thËt bÊt ngê “ChuyÖn trong mét gia ®×nh” l¹i ®ư­îc ®¨ng vµ ®­ưîc trao gi¶i th­ëng n÷a. Gi¶i khuyÕn khÝch. §ã lµ n¨m 1971.- ThÕ truyÖn “Trong phßng trung t©m” g©y x«n xao d­ư luËn viÕt vµ in n¨m nµo? T«i nhí lµ sau khi truyÖn ®ư­îc in dư­ luËn khen ghª l¾m. H×nh như­ «ng cßn ®­îc pháng vÊn vµ in cïng sè b¸o víi nhµ th¬ NguyÔn §øc MËu?- Quan b¸c cã trÝ nhí tèt thËt ®Êy! – Nhµ v¨n Nam Ninh c­ưêi cư­êi – Như­ng “Trong phßng trung t©m” kh«ng chØ nhËn ®­îc lêi khen. Còng cã tiÕng chª. R»ng nã giµ ký non truyÖn. ChÊt ký h¬i bÞ nhiÒu. Cã ®iÒu l¹ lµ c¸i phßng trung t©m t«i ®· t¶ trong truyÖn nhÊt lµ c¸i kÕt côc cña nã ®óng nh­ư nh÷ng g× diÔn ra víi phßng trung t©m nhµ m¸y ®iÖn U«ng BÝ cña t«i. Phßng trung t©m cña nhµ m¸y còng ®· bÞ bom Mü ®¸nh tan n¸t anh ¹.- C¸i ®ã ng­êi ta gäi lµ “tÝnh dù b¸o cña nghÖ thuËt” hay cßn gäi ®ã lµ “linh c¶m cña nhµ v¨n” ®Êy. KÓ tiÕp ®i råi sao n÷a? Con ®­ưêng v¨n chư­¬ng cña «ng xem ra cã vÎ hanh th«ng nhØ?- V©ng cã vÎ nh­ư vËy thËt. TruyÖn “Trong phßng trung t©m” qu¶ cã ®em l¹i cho t«i sù hµo høng viÕt l¸ch. T«i viÕt say mª vµ ®Òu thµnh c«ng. B»ng chøng lµ sau ®ã t«i tËp hîp c¸c truyÖn ®· viÕt dån thµnh mét tËp truyÖn lÊy “ChuyÖn trong mét gia ®×nh” lµm tªn chung cña b¶n th¶o göi cho nhµ xuÊt b¶n Qu¶ng Ninh kh«ng l©u sau tËp truyÖn cña t«i ®­ưîc in chung cïng phÇn truyÖn cña nhµ v¨n Lª Hư­êng víi tªn s¸ch lµ “C©y sao ®en”. Nh­ưng t«i nãi ®iÒu nµy ch¾c anh kh«ng tin lµ ®èi víi t«i niÒm vui cã cuèn s¸ch ®Çu tay vÉn kh«ng lµm t«i quªn ®­ưîc ­ưíc ao häc §¹i häc. Sau mÊy n¨m lµm trong ngµnh ®iÖn nªn ao ư­íc cña t«i kh«ng ph¶i lµ khoa To¸n trư­êng Tæng hîp n÷a mµ lµ Khoa §iÖn lùc tr­ưêng B¸ch Khoa. May sao Ban Gi¸m ®èc nhµ m¸y thÊu hiÓu nguyÖn väng ®ã cña t«i ®· cö t«i theo häc mét kho¸ hµm thô §¹i häc. BËn lao ®éng vµ häc hµnh liÒn mÊy n¨m trêi t«i ch¼ng høng thó g× thËm chÝ coi như th«i h¼n viÖc theo ®ßi con ®­ưêng v¨n chư­¬ng. Ngay c¶ sau khi ®· cã tÊm b»ng kü sư­ ®iÖn trong tay ®ư­îc rót lªn lµm kü thuËt võa ®ì vÊt v¶ võa cã thêi gian vËy mµ t«i vÉn ch¼ng nghÜ ®Õn chuyÖn viÕt l¸ch. MÊt n¨m s¸u n¨m như­ vËy. M·i n¨m 1981 kh«ng nhí lµ c¬n cí g× ®· kÐo t«i trë l¹i víi v¨n chư­¬ng vµ t«i viÕt ®ư­îc truyÖn “C¨n nhµ ë phè” göi b¸o V¨n NghÖ råi V¨n nghÖ qu©n ®éi ®Òu kh«ng ®­ưîc in. Khi göi Nhµ xuÊt b¶n Héi Nhµ v¨n ®ư­îc Ban biªn tËp vµ b¹n bÌ khen và ®­ưîc in vµo tËp truyÖn “14 truyÖn ng¾n” sau ®ã nhiÒu tuyn chn sang trng đÒu chn truyn này. NiÒm vui s¸ng t¹o ®ư­îc kh¬i dËy t«i viÕt liÒn liÒn truyÖn nä nèi truyÖn kia hÇu như­ c¸c truyÖn ®ư­îc in b¸o c¸i in V¨n nghÖ Qu¶ng Ninh c¸i in V¨n nghÖ qu©n ®éi V¨n nghÖ cña Héi Nhµ v¨n. ThÊy viÕt vµ in ®· kha kh¸ t«i l¹i lµm tËp. LÇn nµy quyÕt in riªng kh«ng in dÝu ®«i n÷a. ThÕ lµ tËp truyÖn “C¨n nhµ ë phè” cña m×nh t«i tr×nh lµng n¨m 1985. Vµo th¸ng 1 n¨m 1993 th× tËp “Kho¶ng trèng ®ªm tÊt niªn” l¹i ra m¾t b¹n ®äc vµ ngµy 29 – 4 – 1998 t«i ®ư­îc mêi vÒ Hµ Néi lÜnh gi¶i B “V¨n häc c«ng nh©n” lÇn thø 6 như­ anh ®· biÕt đã tặng gii cho tËp truyÖn nµy.- VËy lµ ®· cã hai ®Çu s¸ch r­ưìi l¹i cã gi¶i th­ëng đạt tiªu chuÈn gia nhËp Héi Nhµ v¨n råi. ¤ng vµo Héi n¨m nµo?- N¨m 1994. Cïng h¬n chôc vÞ n÷a. Dù tr¹i s¸ng t¸c nµy còng cã mÊy vÞ kÕt n¹p ®ît ®ã.- Ai vËy?- §µo Th¾ng vµ Tõ Nguyªn TÜnh. ¤ng §µo Th¾ng giê ®ang lµm §æng lý v¨n phßng Héi nhà v¨n cßn Tõ Nguyªn TÜnh th× hiÖn ®ang g¸nh chøc Tæng biªn tËp t¹p chÝ “Xø Thanh” ®©y ®Êy.ChuyÖn ®ang vµo “phom” th× cã tiÕng gâ cöa råi hai «ng Chu Lai Tõ Nguyªn TÜnh µo cïng giã biÓn vµo phßng mang theo niÒm vui phè biÓn SÇm S¬n hai «ng võa “chíp” ®ư­îc. §©y lµ nÐt sinh ho¹t th©n t×nh ®¸ng yªu cña Tr¹i s¸ng t¸c. Tõ 20 th¸ng 3 h¬n ba m­¬i c©y bót tõ Thõa Thiªn – HuÕ trë ra ®ư­îc Nhµ xuÊt b¶n C«ng an nh©n d©n mêi vÒ dù Tr¹i s¸ng t¸c v¨n häc SÇm S¬n nh»m t¹o ®iÒu kiÖn ®Ó c¸c t¸c gi¶ viÕt tiÓu thuyÕt truyÖn vµ ký hư­ëng øng cuéc thi s¸ng t¸c vÒ ®Ò tµi “V× an ninh Tæ quèc v× b×nh yªn cuéc sèng”. Hµng ngµy sau nh÷ng giê miÖt mµi s¸ng t¹o tr­ưíc vµ sau b÷a c¬m chiÒu c¸c t¸c gi¶ l¹i nhãm tèp d¹o ch¬i phè biÓn ®Ó sau ®ã quay vÒ nhµ nghØ Hư­¬ng Thanh san cho nhau nh÷ng niÒm vui.*                 **T«i ®äc kü l¹i “ChuyÖn b¹n bÌ” cña nhµ v¨n Nam Ninh. TruyÖn dµi 118 trang nµy in trong tËp truyÖn “Dßng ch¶y” - ®Çu s¸ch thø 5 cña «ng do Nhµ xuÊt b¶n Lao §éng Ên hµnh quý 4 n¨m 2005. Sau cuèn “Kho¶ng trèng ®ªm tÊt niªn” ®ư­îc tÆng gi¶i th­ëng n¨m 2003. Nam Ninh in tËp truyÖn “Cuéc ly h«n hÑn tr­íc” trong ®ã cã truyÖn ng¾n “TiÕp thÞ’ dù thi b¸o V¨n nghÖ vµ ®ư­îc trao gi¶i. VËy lµ hai lÇn «ng dµnh gi¶i thư­ëng truyÖn ng¾n cña tê b¸o uy tÝn bËc nhÊt vÒ v¨n ch­ư¬ng cña ®Êt nư­íc.§iÒu ®¸ng nãi lµ cïng víi trư­ëng thµnh trong nghiÖp v¨n ch­¬ng «ng nhµ v¨n kü sư­ ngµnh §iÖn Nam Ninh ngµy cµng cã uy tÝn vµ cã chç ®øng v÷ng ch¾c trong c¸i ngµnh «ng ®· suèt ®êi g¾n bã. ¤ng ®­îc tin cËy giao gi÷ chøc vô Trư­ëng phßng Kinh doanh cña ngµnh §iÖn tØnh Qu¶ng Ninh dï trong nh÷ng n¨m th¸ng ®ã ®· hai lÇn «ng chuyÓn ®i chuyÓn vÒ gi÷a Qu¶ng Ninh vµ C«ng ty §iÖn lc 1 Hµ Néi (vào năm 1974-1975 và 1978-1979). Cuèi n¨m 1998 Bé tr­ëng Bé C«ng nghiÖp ®· QuyÕt ®Þnh ®iÒu Nam Ninh vÒ Bé giao cho «ng c«ng t¸c t¹i Côc kü thuËt an toµn. Nam Ninh chuyÓn khÈu cho vî con nhËp ®ù¬c c¶ vÒ Hµ Néi vµ víi sù gióp ®ì cña b¹n bÌ «ng ®· lo ®­îc cho tæ Êm cña m×nh cã chç ë t­¬m tÊt. C¸i g¸nh hËu ph­¬ng coi nh­ư t¹m æn «ng yªn t©m lµm viÖc t¹i c¬ quan míi vµ ®­îc cÊp trªn tÝn nhiÖm ®Ò b¹t lµm Tr­ưëng phßng gi¸m s¸t §iÖn n¨ng cña Bé cã tÇm bao qu¸t toµn quèc. Mäi viÖc cã vÎ su«n sÎ nh­ưng nî lµm nhµ chư­a tr¶ hÕt vµ hai con – mét trai  mét g¸i - ®Òu theo häc §¹i häc KiÕn tróc cÇn chi tiªu nhiÒu. Lµm g× ®Ó cã thªm thu nhËp cho vî con ®ì ph¶i t»n tiÖn? ViÕt truyÖn ®Ó in b¸o nhuËn bót nµo bâ bÌn g×! In s¸ch ngư­êi ta tr¶ nhuËn bót b»ng s¸ch nhiÒu t¸c gi¶ cßn bÞ Ðp ph¶i b¸n “gióp” bªn in s¸ch vµi ba tr¨m cuèn n÷a kia. Dß hái c¸c b¹n v¨n chư­¬ng thÊy b¶o muèn cã nhiÒu tiÒn nhuËn bót th× h·y viÕt kÞch b¶n s©n khÊu kÞch b¶n phim. ThËt may trong mét lÇn gÆp b¹n cò ®­ưîc b¹n kÓ cho nghe mét chuyÖn t×nh rÊt Ðo le Nam Ninh liÒn thö søc viÕt vë kÞch dµi dùa trªn cèt truyÖn míi lư­îm ®­îc. ViÕt ®i viÕt l¹i cuèi cïng vë “§i t×m nh©n chøng” cã hai v¨n b¶n: b¶n ba mµn b¶n bèn mµn. Chän b¶n bèn mµn Nam Ninh nhê mét ngư­êi b¹n trao kÞch cña m×nh cho b¹n «ng ta mét kÞch t¸c gia  cña Héi nghÖ sÜ s©n khÊu. Mét th¸ng hai th¸ng råi mét n¨m tr«i ®i ch¼ng nhËn ®­ưîc mét lêi khen mét tiÕng chª nµo hÕt hái th× ng¹i Nam Ninh bÊm bông: Th× th«i vËy chuyÓn vë kÞch sang truyÖn kÎo phÝ. CÆm côi c¶ th¸ng «ng chuyÓn “§i t×m nh©n chøng” thµnh c¸i truyÖn “ChuyÖn b¹n bÌ” dung lư­îng 118 trang in giê t«i ®ang ®äc Tõ mét kÞch dµi chuyÓn thµnh truyÖn h¼n nhiªn “ChuyÖn b¹n bÌ” kh«ng thÓ lµ mét truyÖn ng¾n nã ®· mang tÇm vãc mét truyÖn võa ®Ünh ®¹c. Kh«ng ph¶i ®Õn truyÖn nµy do néi dung b¾t buéc kh«ng thÓ lµm kh¸c mµ tõ tËp truyÖn “Cuéc ly h«n hÑn tr­íc” t«i thÊy Nam Ninh ®· cã ý muèn viÕt dµi. NhiÒu truyÖn ng¾n trong s¸ch b¾t ®Çu tõ chÝnh c¸i truyÖn cã tùa ®Ò ®ư­îc chän lµm tªn s¸ch cã thÓ ng¾t ra lµm hai thËm chÝ cã truyÖn cã thÓ ng¾t ra thµnh ba truyÖn ng¾n – dÜ nhiªn ph¶i gia c«ng ®¾p ®iÕm thªm. T«i ®o¸n lµ «ng ®ang thö nghiÖm ®Ó chuyÓn ngßi bót m×nh sang viÕt truyÖn võa truyÖn dµi. ViÖc “thö” nµy còng cã c¸i kh«ng hay. Nã lµm cho c¸c truyÖn ng¾n cña «ng trë nªn «m ®åm l¾m khi lÔnh lo·ng vÒ néi dung l¹i láng lÎo vÒ bè côc vµ ¶nh h­ëng ®Õn giäng ®iÖu lµm mÊt ®i c¸i mùc thư­íc cña truyÖn ng¾n như­ng l¹i chư­a ®¹t ®Õn mét kÕt cÊu chÆt chÏ hoµn chØnh cña truyÖn võa truyÖn dµi. RÊt may lµ ®Õn ‘ChuyÖn b¹n bÌ” víi 118 trang in «ng ®· døt kho¸t viÕt dµi vµ xem ra æn.Nh­ưng nghiÖp v¨n chư­¬ng mçi ng­ư¬i mçi t¹ng mçi nhµ v¨n cã së tr­ưêng së ®o¶n riªng nhµ v¨n ph¶i sµng läc t×m ra thÕ m¹nh cña m×nh ®Ó x¸c lËp c¸i chiÕu riªng kh«ng bÞ nhoµ lÉn. Víi Nam Ninh thêi gian vµ nh÷ng gi¶i th­ưëng ®· kiÓm chøng vµ kh¼ng ®Þnh thÕ m¹nh cña «ng: ¤ng chÝnh lµ c©y bót truyÖn ng¾n vµ ®Êy lµ tr¹ng v¨n chư­¬ng «ng – ph¶i vËy ch¨ng?Trë l¹i c¸i “ChuyÖn b¹n bÌ”. TruyÖn võa ®Çu tay nµy cña Nam Ninh bçng cã chuyÖn. Nãi chÝnh x¸c th× c¸i phiªn b¶n cña vë kÞch “§i t×m nh©n chøng” cïng víi vë kÞch ®ang lµ hai vËt chøng cña mét vô “®¸nh xo¸y” t¸c phÈm. Cô thÓ lµ ®· cã mét vÞ “kÞch t¸c gia” lÊy gÇn như­ nguyªn xi vë kÞch “§i t×m nh©n chøng” cña Nam Ninh chØ thay tªn vë vµ tªn mét vµi nh©n vËt råi cho diÔn trªn ®µi vµ in trong tËp kÞch cña «ng ta. Khi Nam Ninh biÕt chuyÖn «ng ®· nhê mét ng­êi b¹n kiÓm ®Þnh cho kh¸ch quan. Nghe nãi chØ míi ®èi chiÕu “ChuyÖn b¹n bÌ” víi vë kÞch cña “kÞch t¸c gia” nä ngư­êi b¹n th¬ cña Nam Ninh ®· thèt kªu lªn: vÞ “kÞch t¸c gia” ®· “thuổng ®Õn 99% t¸c phÈm cña «ng!§Êy lµ t«i nghe vµ t«i võa tù m×nh ®èi chiÕu c¶ ba v¨n b¶n (kÞch vµ truyÖn cña Nam Ninh vµ kÞch cña vÞ “kÞch t¸c gia” nä) ®Ó râ thùc h­ư. Xong viÖc t«i ngÈn ngư­êi: ®óng lµ ba v¨n b¶n gÇn như­ lµ mét!- B©y giê «ng tÝnh sao? – T«i hái nhµ v¨n Nam Ninh- Sù thËt ®óng lµ râ như­ ban ngµy hai vÞ ®ã ®· ph¶i thõa nhËn vµ xin lçi t«i. Cã h¼n ba v¨n b¶n xin lçi cña c¸c vÞ Êy ®©y. Nh­ưng…Nam Ninh buån bùc l¾c ®Çu:- Anh ®äc th× biÕt c¶ ba lêi xin lçi viÕt thµnh v¨n Êy ®Çu kh«ng ®­îc v× c¸c vÞ kh«ng nãi ®óng sù thËt. §¸nh xo¸y kÞch cña t«i nh­ưng l¹i nãi ®æ ®i r»ng: “Pháng theo truyÖn ng¾n” råi “ChuyÓn thÓ tõ truyÖn võa” vµ ‘Dùa theo kÞch b¶n thuéc d¹ng ®Ò c­ư¬ng chi tiÕt”. ThÕ cã bun kh«ng!Nhµ v¨n Nam Ninh thõ thÉn mÆt ®á lªn:- Bùc th× ®óng lµ bùc l¾m. ¡n c¾p tr¾ng trîn sao kh«ng bùc. Cã ®iÒu…- Sao?- NghÜ… còng l¹i th­ư¬ng thư­¬ng bän hä. Anh kh«ng tËn m¾t chøng kiÕn lóc c¸c nhà cã tên tuổi có danh hiệu ấy xin lçi t«i ®©u. Tr«ng th¶m l¾m. M×nh cãc chu được. Giêi ¹ vËy lµ «ng bÞ hai “kÞch sÜ” nã ®¸nh vµo c¸i uû mÞ th­ư¬ng ngư­êi cña «ng råi. §óng lµ tÝnh c¸ch «ng tÝnh c¸ch cña con ng­êi tõng bÞ tru©n chuyªn ®au khæ nªn nhÉn nhÞn hay ®éng lßng tr¾c Èn thiÕu c¸i m¹nh mÏ døt kho¸t quyÕt liÖt. Th¶o nµo lóc nµo «ng còng nh¾c còng ghi nhí ngµy nép ®¬n vµo Héi nhµ v¨n: gÆp «ng Nguyªn Ngäc ®ưa ®¬n ®­ưa s¸ch xong lµ véi lui ch©n ngay vËy mµ «ng Êy vÉn nhiÖt thµnh v« t­ư (h¼n lµ vËy - «ng nh¾c l¹i) nªn «ng ®· ®­ưîc kÕt n¹p vµo Héi “ngon lµnh” kh«ng gÆp phiÒn phøc g× như người ta thường nói. ¤ng vµ nghiÖp v¨n «ng qu¶ lµ ®Ëm c¸i chÊt lÆng lÏ ®Õn kh¸c l¹ «ng Nam Ninh th©n mÕn cña t«i ¹!

SÇm S¬n ngµy 12 – 13 th¸ng 4 n¨m 2008.

More...

Sau "Bến Không Chồng"

By DƯƠNG HƯỚNG

  DƯƠNG HƯỚNG SAU “BẾN KHÔNG CHỒNG”...                                                          
                                                                                                                              Trần Thị Phương Thảo
 
Cùng với Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường và Thân phận tình yêu của Bảo Ninh Bến không chồng của Dương Hướng là một trong ba tác phẩm nhận Giải thưởng Hội nhà văn năm 1991; một Giải thưởng sáng giá ghi nhận thành tựu văn học Việt Nam sau 5 năm Đổi mới. Sinh năm 1949 từng là công nhân Quốc phòng rồi vào lính trở về với công tác hải quan ở Quảng Ninh Dương Hướng vào nghề viết ở tuổi 40 với tập truyện ngắn đầu tay Gót son (1989) thế mà chỉ một năm sau với Bến không chồng (in năm 1990) nhận Giải thưởng Hội nhà văn (1991) Dương Hướng bỗng trở thành một tên tuổi và quan trọng hơn trở thành một gương mặt tiêu biểu trong công cuộc Đổi mới văn học vào nửa đầu những năm 90 thế kỷ XX.
    Với tiểu thuyết Bến không chồng Dương Hướng thuộc số người soi được một cái nhìn mới vào một đề tài vốn đã rất quen thuộc trong văn học Việt Nam sau 1945 là nông thôn và chiến tranh. Nông thôn trong và sau 30 năm chiến tranh qua chân dung người lính và người phụ nữ. Những người lính từ chống Pháp như Vạn và thời chống Mỹ như Nghĩa với hy sinh ở chiến trường và vẫn tiếp tục những hy sinh khi trở về hậu phương. Thế nhưng nói hậu phương là nói đến nhân vật trung tâm là phụ nữ; bởi mọi gánh nặng ở hậu phương đều dồn lên vai người phụ nữ. Những cái “bến không chồng” trở thành một biểu trưng cho cuộc sống dân tộc trong cả một thời dài khi lớp lớp đàn ông - thanh niên đều ra trận. Với nhân vật trung tâm là Hạnh Dương Hướng đã tạo dựng được hình tượng một phụ nữ có thể nói là “vượt trội” so với số đông những “chinh phụ” trong văn xuôi cả một thời dài chiến trận thường chỉ mang khuôn mặt “ba đảm đang” gieo niềm tin cho người lính ở chiến trường. Bởi thử thách đặt ra cho Hạnh không chỉ là những thử thách bên ngoài mà còn là hoặc chính là những thử thách bên trong để vượt những rào cản ở chính mình. Hạnh đã không có được hạnh phúc làm vợ (với Nghĩa) thì vẫn có quyền được có con (với Vạn)... Qua nhân vật phụ nữ dám vượt các lời nguyền dám vượt mọi thanh kiến dám đi tìm hạnh phúc riêng; với các quan hệ trong gia tộc và làng xã như với mẹ là Nhân và với chú Vạn (người không vượt được thành kiến để đến với Nhân và nhận con với Hạnh); với Nghĩa (người chồng phải chịu hậu quả của chiến tranh); và rộng ra là cả với làng Đông - một đơn vị làng của đồng bằng Bắc Bộ Dương Hướng đã tái hiện cho ta thấy một chặng đường dài dân tộc đã đi qua với không phải chỉ với hệ quả của hai cuộc chiến tranh mà còn là với bao rào cản và lầm lạc khác từ đó mà nhận ra những mặt bi kịch và khuất tối mà cả một thời gian dài cho đến cuối thế kỷ mới có được sự dũng cảm và sáng suốt để nhìn lại.
   Tiếp tục dòng chảy đến từ Mưa mùa hạ Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng Thời xa vắng của Lê Lựu ... Bến không chồng chỉ có thể là sản phẩm của một giai đoạn văn học mới được soi sáng bởi khẩu hiệu lớn của Đại hội Đảng lần thứ VI: “Nhìn thẳng vào sự thật...”. Cái kết thúc của Bến không chồng với đám tang Vạn người lính trở về từ chiến trường Điện Biên năm xưa là một kết thúc ấn tượng gợi biết bao bùi ngùi không phải chỉ riêng cho một con người bất hạnh với bao lầm lạc mà còn là cho cả một thế hệ. Cuộc tiễn đưa Vạn cũng có thể xem là cuộc tiễn đưa cả một quá khứ mà hiện thân là Vạn để từ đây con người hy vọng có thể thanh thản hơn mà đi tiếp.
   Cuốn sách được ấn hành năm 1990 khi công cuộc Đổi mới diễn ra mới được 3 năm. Nghĩa là chỉ mới bắt đầu. Những người trong cuộc như các nhân vật của làng Đông kể cả tác giả chưa dễ có được những hình dung cụ thể về con đường sắp tới.
   Con đường đó sẽ có được hình hài của nó trong một cuốn tiểu thuyết khác xuất hiện 15 năm sau.
                                                  xx x

   Hơn 15 năm sau Bến không chồng vào cuối 2007 Dương Hướng có tiếp Dưới chín tầng trời
(1) - một tiểu thuyết có quy mô lớn về số trang (500 trang cỡ 14 5x22cm) có phạm vi bao quát rộng - theo dấu chân và hành trình của các nhân vật chính-phụ của làng Đoài mà đến khắp mọi miền đất nước từ Bắc vào Nam từ chiến trường về hậu phương từ nông thôn ra thành phố từ biên giới đến hải đảo và còn là những cuộc vượt biển ra nước ngoài... Theo chiều dọc của lịch sử đó là cuộc sống của một cái làng với các gia tộc và giòng họ gắn với xã hội cũ với cách mạng với hai cuộc kháng chiến cho đến thời kỳ Đổi mới và áp sát vào thời đất nước mở cửa hội nhập hôm nay...
     Độ rộng về không gian và độ dài về thời gian với số phận nhiều chục thậm chí hàng trăm nhân vật Dương Hướng cho dồn nén vào câu chuyện Dưới chín tầng trời. “Dưới chín tầng trời” - đó là chuyện của cõi nhân gian mênh mông vô tận. Vậy thì biên giới của nó phải là ở đâu trong cấu trúc tạo dựng của một người viết tiểu thuyết? Đó phải là sự sống và sức sống của nhân vật trong tính cách và số phận của nó. Mà nói tính cách và số phận là nói đến xương cốt và da thịt của nhân vật. Xây dựng một tiểu thuyết qua thế giới nhân vật “có xương có thịt” Dương Hướng vẫn trung thành với cách viết truyền thống ở thời điểm 2007 là năm tiểu thuyết ra đời. Một tiểu thuyết truyền thống - tức là một tiểu thuyết được xây dựng trên sự giao thoa sự đụng độ sự va dập trong quan hệ giữa các nhân vật và hệ nhân vật. Với Dưới chín tầng trời đó là gia hệ Hoàng Kỳ từ Hoàng Kỳ Bắc - địa chủ qua Hoàng Kỳ Trung - sĩ quan quân đội đến Hoàng Kỳ Nam - nhà báo; một gia hệ chìm nổi theo lịch sử. Đó là gia đình Đức Cường một tư sản giàu có có lòng yêu nước bảo vệ cách mạng bỗng rơi vào tận đáy của sự bất hạnh. Đó là thế giới gồm đủ mọi tầng lớp - những con người có gốc rễ ở làng Đoài như Đào Kinh với cái lý lịch cùng khốn dưới đáy rồi vươn lên hàng tỷ phú; cùng với những người có quan hệ với Kinh như Vương - con trai từ chiến trường về với cái chân què như vợ là Cam - đi lại với Trần Tăng mà có con gái là Đào Thanh Măng rồi trở thành nhân vật trung tâm của thời mở cửa. Đó là mấy mẹ con Cháo Muôi Thìa Muỗng là cốt cán trong Cải cách ruộng đất rồi vẫn ăn nên làm ra bằng vốn tự có trong thời mở cửa. Là những người cắm rễ ở làng như lão Khi Câm Lùn và Cảo chăn vịt... mà số phận vẫn không tách rời với tất cả những người đi xa hoặc rất xa khỏi làng Đoài. Và hẳn chưa phải là cuối cùng - đó là người hùng Trần Tăng vị cán bộ cao cấp người tạo nên mọi vinh-nhục cho làng Đoài sống và tiến thân bằng quyền lực và dục vọng.
   Tất cả những con người ra đi từ làng Đoài với nhiều nguyên cớ khác nhau rồi trở về làng trong những thân phận khác nhau có khi là một rẽ ngoặt 180 độ từ thất cơ lỡ vận mà thành tỷ phú; từ giàu có quyền cao chức trọng mà trở thành tay trắng; từ phế nhân mà thành chính nhân; hoặc từ tội nhân mà thành ân nhân tất cả - dẫu có gốc gác từ một làng Đoài mà đi khắp tứ xứ và làm nên một thế giới thật là nhộn nhịp và sống động trong Dưới chín tầng trời.
   Và một cuộc hội ngộ vào cuối truyện ở làng Đoài khi làng Đoài được công nhận là Đơn vị Anh hùng cho tất cả những người con sinh ra rồi trở về hoặc bám rễ với đất này cùng một đám tang bất ngờ dành cho Trần Tăng (cũng giống như đám tang Vạn trong kết thúc Bến không chồng) làm nên một hóa giải hoặc một kết thúc “có hậu” - theo quan niệm nhân quả của Dưới chín tầng trời với 3 Chương cuối trong tổng số 33 Chương có tên: Ngày bình yên Ngày hội Con đường mới...
      Dưới chín tầng trời ở thời điểm 2007 hơn 15 năm sau Bến không chồng có thể xem là một bước tiến hoặc một vượt trội của Dương Hướng.
    Chắc chắn cuốn sách rồi sẽ được bàn luận nhiều với những đánh giá khác nhau hoặc trái ngược nhau từ những vấn đề mà tác phẩm đặt ra. Và có như vậy thì mới là biểu hiện bình thường của sự phát triển văn học. Điều chúng tôi muốn lưu ý ở đây là: nếu mở đầu thế kỷ XXI là sự xuất hiện một thế hệ viết mới ở lứa tuổi 7X đến 9X với những tìm tòi ráo riết theo hướng của chủ nghĩa hiện đại hoặc hậu hiện đại phương Tây như phá vỡ cốt truyện như quan tâm đến tiểu tự sự (tức là các mảnh nhỏ) chứ không phải đại tự sự; như nhân vật chỉ còn là biểu tượng chứ không còn là nhân vật- tính cách v.v... dường như chưa ăn nhập lắm với công chúng số đông thì Dương Hướng ở tuổi 60 vẫn tiếp tục với cách viết truyền thống; nhưng không nô lệ vào truyền thống mà vẫn có những cách tân nhất định nên vẫn nhận được sự đón đợi của số đông độc giả.
     Dưới chín tầng trời một tiểu thuyết nằm trong giòng chảy và làm nên giòng chảy của văn xuôi đương đại./. 
                                                                 3.6.08  


(1) Nxb. Hi nhà văn; 2007.

More...