Lời kêu gọi lịch sử ấy của chủ tịch Hồ Chí Minh đã vang lên lần đầu tiên vào buổi sáng ngày 17.7.1966 tại hội nghị chính trị đặc biệt họp giữa thủ đô Hà Nội, làm rung động mãnh liệt mọi trái tim Việt Nam yêu nước, yêu dân chủ tự do.Vì độc lập, vì tự do, biết bao người con của tổ quốc Việt Nam đã không chút đắn do hiến dâng cả tính mạng suốt mấy cuộc chiến đấu trường kỳ.
   

Thực ra, ngay từ năm 1942, tư tưởng KHÔNG CÓ GÌ QUÝ HƠN ĐỘC LẬP TỰ DO của Hồ Chí Minh - cũng là lẽ sống của bất cứ con người bình thường nào - đã ghi rõ ràng trong bốn câu thơ này :
  Trên đời ngàn vạn điều cay đắng
  Cay đắng chi bằng mất tự do
  Mỗi việc mỗi lời không tự chủ
  Để cho người dắt tựa trâu bò
 (Hồ Chí Minh - Nhật ký trong tù)
     Như thế, độc lập, trong tư tưởng Hồ Chí Minh không chỉ hạn hẹp ở độc lập dân tộc, dầu rằng độc lập luôn luôn là nỗi ám ảnh nghìn đời của dân tộc ta, và vào thời điểm ra đời những câu thơ trên đang là nhiệm vụ bức thiết hàng đầu. Độc lập, ở Hồ Chí Minh còn một tầng nghĩa nữa sâu hơn, đó là vị thế độc lập của mỗi con người, trước hết là cái quyền suy nghĩ độc lập và công khai nói lên tiếng nói độc lập, để không rơi vào cảnh "mỗi việc mỗi lời không tự chủ để cho người dắt tựa trâu bò".
   

Tự do cũng vậy.Tự do không chỉ là quyền của mỗi dân tộc trong mối quan hệ với dân tộc khác (lâu nay không ít bài trên báo đài thường có kiểu nói lướt nói tắt "Độc lập Tự do của tổ quốc" làm cạn nghĩa một lẽ sống phổ quát);tự do trước hết và căn bản là quyền của mỗi con người.Cho nên, ngay sau khi lãnh đạo nhân dân làm Cách Mạng Tháng Tám thành công, Hồ Chủ Tịch liền phải lập tức nhấn mạnh rạch ròi: "Nước được độc lập mà dân không được hưởng hạnh phúc tự do thì độc lập cũng không có nghĩa lý gì"(1).Chắc rằng Hồ Chủ Tịch đã thấy trước, nếu không nói rạch ròi như vậy, ắt sẽ khó tránh khỏi tình trạng áp đặt cách hiểu cạn cợt về độc lập để lấn át các quyền tự do căn bản của người dân, trước hết là quyền suy nghĩ độc lập và tự do nói lên tiếng nói độc lập.
     Nhưng suy nghĩ độc lập để tìm ra lẽ phải, nói và làm theo lẽ phải là việc tưởng như đương nhiên bình thường bình dị mà thực ra lại hoàn toàn không đơn giản giữa cái thế thái nhân tình vô cùng rắc rối này.Ngay từ 1942  Cụ Hồ đã ghi lại thành thơ sự trải nghiệm ấy : "Vốn biết việc đời không phải dễ/Mà nay càng thấy khó khăn hơn" (Nhật ký trong tù).
     Cũng trong năm 1966, có một người cộng sản thấm nhuần tư tưởng "Không có gì quý hơn độc lập tự do" đã dũng cảm làm theo sự suy nghĩ độc lập xuất phát từ thực tiễn của mình : thực hiện khoán trong hợp tác xã nông nghiệp - một việc động trời đụng chạm gay gắt vào các giáo điều đang ngự trị trói buộc nền sản xuất.Người đó là ông Kim Ngọc, bí thư tỉnh ủy Vĩnh Phú.Bí thư Kim Ngọc phải trả giá nặng nề cho tư tưởng  "Không có gì quý hơn độc lập tự do" như thế nào mọi người nay đã rõ, nhưng sự hy sinh cao cả của ông đã được đền bù xứng đáng (tuy muộn mằn,phải đợi đến 22 năm) khi "khoán Kim Ngọc" được  những cán bộ chủ chốt kiên trung của đảng bộ Hải Phòng dũng cảm tiếp tục thực hiện tạo cơ sở thực tiễn cho "khoán 100" rồi "khoán 10", đưa Việt Nam từ chỗ năm nào cũng phải cử người xách túi đi xin viện trợ lương thực chỉ trong một thời gian ngắn đã có thóc gạo dồi dào và tiến lên thành nước xuất khẩu gạo đứng hàng thứ hai thế giới.
     Quyền suy nghĩ độc lập và tự do nói lên suy nghĩ độc lập cùng các quyền căn bản khác của người dân chỉ có thể trở thành hiện thực bình thường bằng một chế độ dân chủ.Cho nên Hồ chủ tịch khẳng định rõ :
    "Chế độ ta là chế độ dân chủ, tư tưởng phải được tự do.Tự do là thế nào ? Đối với MỌI VẤN ĐỀ, mọi người tự do bày tỏ ý kiến của mình góp phần tìm ra chân lý.Đó là một quyền lợi mà cũng là một nghĩa vụ của mọi người"(2).
 Tôi xin nhấn mạnh mấy chữ MỌI VẤN ĐỀ trong câu vừa dẫn trên, nghĩa là dứt khoát không được phép đặt ra các vùng cấm cho việc tự do bày tỏ ý kiến.Hơn nữa, thật đặc biệt sâu sắc và triệt để, Hồ chủ tịch coi việc tự do bày tỏ ý kiến không những là quyền mà còn là nghĩa vụ của mọi người.Đã là nghĩa vụ thì những ai không dám tự do bày tỏ ý kiến để góp phần tìm ra chân lý là người đó chưa làm tròn trách nhiệm đối với xã hội và với chính bản thân mình.Và do đó, lẽ tất nhiên, những ai cậy quyền cậy thế mà hạn chế, áp chế việc tự do bày tỏ ý kiến của mọi người là có tội lớn với xã hội, là phản bội tư tưởng Hồ Chí Minh.
 Hồ Chủ tịch còn luôn khẳng định :
 "Dân chủ là của quý báu nhất của nhân dân" (3)
"Có phát huy dân chủ đến cao độ thì mới động viên được tất cả lực lượng nhân dân đưa cách mạng tiến lên"(4).
(Xin nhấn mạnh mấy chữ "phát huy dân chủ đến cao độ" trong câu vừa dẫn trên để càng thấy tính triệt để trong tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền làm chủ của người dân : yêu cầu đặt ra không phải chỉ là phát huy dân chủ ở mức bình thường, thậm chí tệ hơn nữa chỉ đối phó bằng kiểu thực hiện dân chủ một cách làng nhàng, hời hợt, hình thức - căn bệnh kinh niên rất phổ biến bấy lâu nay - mà phải là "phát huy dân chủ đến cao độ").
     " Thực hành dân chủ là cái CHÌA KHOÁ VẠN NĂNG có thể giải quyết mọi khó khăn"(5).
Và trong di chúc của mình, chủ tịch Hồ Chí Minh lại hai lần nhấn mạnh DÂN CHỦ :
     "Trong Đảng phải thực hành DÂN CHỦ"
     "Xây dựng một nước Việt Nam hoà bình thống nhất độc lập DÂN CHỦ và giầu mạnh"
     Đại hội Đảng lần thứ 9 đã đưa DÂN CHỦ thành mục tiêu xây dựng xã hội, coi dân chủ là tiền đề để có công bằng và văn minh, dân chủ vừa là mục tiêu vừa là động lực - là CHÌA KHOÁ VẠN NĂNG, mở ra một nguồn sức mạnh vô cùng lớn để giải quyết mọi khó khăn đưa đất nước phát triển lành mạnh và bền vững, đảm bảo tự do hạnh phúc cho mỗi con người.
     Chung quy lại, đã đến lúc sự thấm nhuần tư tưởng Hồ Chí Minh phải được thể hiện bằng hành động dứt khoát : chuyển ngay việc NÓI DÂN CHỦ thành việc LÀM DÂN CHỦ.
 Dân chủ trong Đảng và dân chủ trên toàn xã hội.
 Muốn thế, đảng viên phải làm chủ Đảng và công dân phải làm chủ các hội đoàn mà mình tham gia.
Từng đảng viên, từng công dân phải chủ động nắm lấy và thực hành quyền làm chủ của mình một cách kiên quyết và kiên trì, từng ngày một, từng việc một, từ việc dễ đến việc khó, tiến tới làm chủ thường xuyên, trong mọi việc, từ việc nơi tổ đảng, tổ nông hội, tổ công đoàn dến những việc ở tầm chiến lược quốc gia.
Làm chủ phải là lẽ sống, là nếp sống, là niềm vui sống hàng ngày của mối con người, của mọi người.      
        B M Q
________________  
(1), (2), (4), (5) Hồ Chí Minh, Toàn tập, NXB CTQG, H, t4, tr 56, t8, tr216, t9, tr 582, t12, tr 249.
(3) Bài nói với trí trức ở lớp nghiên cứu chính tri, ngày 8.12.1956

(Bài đã đăng báo Văn nghệ, tác giả có bổ sung)

Tự nhiên cho ra lò những  công dân chính trực và hồn nhiên, thấy nóng thì biết bảo rằng nóng và ngược lại - đó là trách nhiệm và những điều ngành giáo dục có thể làm mà không tốn kém và không phải chờ đợi ai.  
 
Ra đường gặp giả trá

Nếu tôi khôn ngoan, trước khi viết về sự giả dối, tôi cần phải rào đón khoảng mươi dòng, rằng về cơ bản nhân dân Việt Nam ta luôn trung thực thật thà dũng cảm, rằng nhân dân ta luôn có truyền thống trọng chữ tín. Rằng được sự quan tâm của lãnh đạo các cấp nói chung và lãnh đạo ngành tư tưởng văn hóa nói riêng, người Việt Nam ta hiện nay và ngành giáo dục đang có nhiều tiến bộ và gặt hái được nhiều thành tựu. Rằng người Việt Nam đi đâu cũng có uy tín trên trường quốc tế và luôn luôn dược nể trọng là một dân tộc anh hùng...

Vâng. Phản xạ rào đón, dù chỉ là rào đón để làm đà thôi,  để báo chí có thể đăng nổi, hoặc để tung ra một lời nói thẳng, vẫn là một phản xạ gắn liền với sự giả trá. 
Ngành giáo dục cần đi tiên phong trong việc chối bỏ thói quen viết đại tự "giả trá" trên  tâm hồn những trẻ em bắt đầu gia nhập cộng đồng.

Khốn khổ thay! Tại sao chúng ta phải rào đón đủ điều trước khi nói thật? Tại sao nói thật là điều "ghê răng" đến thế? Tại sao trước mỗi lời phát biểu, từ một học trò tiểu học miệng còn hơi sữa đến một người lãnh đạo một cơ quan đơn vị, địa phương cũng cứ phải leo lẻo một đoạn dài lê thê cảm ơn ngành nọ cấp kia dù trong lòng biết thừa rằng chẳng có gì phải cảm ơn cả. Vì họ đã ăn lương ngân sách thì  dù là ai cũng phải làm tròn trách nhiệm và không làm tròn trách nhiệm chính là tội lỗi.

  
Tại vì chúng ta nói một đằng làm một nẻo quen rồi.

Tại sao con người ta cứ phải "khôn ngoan"? Tại sao đa phần con người Việt Nam hiện nay mất đi cái sự hồn nhiên tối thiểu của mọi sinh vật: thấy nóng phải biết kêu rằng nóng, thấy lạnh thì nói rằng lạnh?!

Để được yên thân, rất nhiều người trong chúng ta đều phải giả vờ hoặc phải lờ đi. Để cầu an hoặc cầu lợi, nhiều khi chúng ta thấy nóng thì bảo lạnh. Hoặc vờ không biết rằng nóng.

Như thế, là con người đã từ bỏ sự chính trực. Quyền được hồn nhiên và được chính trực, đó là quyền đương nhiên của muôn loài - trong đó, trẻ con chưa đi học mẫu giáo, và từ loài  bò sát trở lên, còn giữ lại được cho mình.

Có ai, bỗng một ngày nghĩ lại mà giật mình, rằng người chính trực, người thật thà hiện nay khó sống lắm không?!

Cứ nhìn thầy giáo Khoa thì biết. Thầy Khoa đã làm những việc tối thiểu mà một con người có tự trọng phải làm. Thầy phản ứng và chống lại sự  giả trá trong thi cử, cái được gọi bằng một mỹ từ nhẹ nhàng là "bệnh thành tích" tại một ngôi trường nhỏ ở Hà Tây.

Thế mà, thầy bị trù dập, bị trả thù hết lần này lượt khác. Không những bản thân mà đến vợ con cũng khốn đốn.

Sự trả thù của những người bị ảnh hưởng quyền lợi do phản ứng chính trực của thầy Khoa đã là điều trái pháp luật, cần bị trừng trị, nhưng còn có thể hiểu được. Nhưng điều hết sức đáng buồn, là chính cộng đồng xung quanh thầy, không có quyền lợi liên quan, đa phần cũng  xa lánh, miệt thị, coi thầy là người kỳ dị, rách việc, rồi gán cho thầy bao nhiều tội tình. Rồi không có chứng cứ gì để mạt sát thầy về hành vi hay nhân cách thì họ quy cho là thái độ kiêu căng!

Trong cuộc sống, hiện tượng cộng đồng đối xử với những người như thầy Khoa không hiếm. Trong nhiều cơ quan đơn vị, người trung thực dám làm chứng cho sự thật, không cam tâm a dua dối trá theo cường quyền, thay vì được đồng nghiệp, bạn bè ủng hộ, thì bị xa lánh và những kẻ ghen ghét thừa cơ bịa đặt vu cáo tung tin thất thiệt.

Kẻ xấu luôn được dung dưỡng bằng một môi trường có quá nhiều người luôn muốn nghe những điều xấu về người khác, luôn tiếp tay cho sự vu cáo. Quá nhiều người thích nói xấu  người khác, sợ sự thật như dơi sợ ánh ngày và mong người khác thất bại, là để tự an ủi mình.

Ra đường, chúng ta luôn bị tổn thương vì sự giả trá

Kìa xem cái người bán xăng cho chúng ta. Dù thế nào thì họ vẫn ăn bớt của ta. Và nếu  ta cự nự, thì họ lập tức nổi khùng. Họ độc quyền. Những người bán hàng cho ta cũng vậy. Chín mươi chín phần trăn cân dối. Ta không mua của họ thì biết mua của ai?

Mỗi mét vuông mặt đường chứa đựng sự dối trá. Vì số tiền người làm đường lấy từ công quỹ thường lớn gấp ba lần số tiền thực chi cho đường. Những mặt đường ngày càng co hẹp lại, để tiền vào túi cá nhân qua các cử chỉ thụt két và hối lộ để được nhận dự án. Những công trình xây dựng, những bệnh viện, những hàng rởm. Những khoản tiền cứu trợ, những chương trình vì người nghèo bị xà xẻo....

Những nhà máy gian dối để thải chất độc ra sông giết cộng đồng và môi trường. Những người làm hoa quả, làm nước mắm, làm sữa... dùng độc chất để tăng sự bóng bẩy và chỉ số giả về chất dinh dưỡng, không cần biết đến việc mình đang hãm hại mọi người.

Những huân huy chương thật được trao cho những thành tích giả sau những cuộc chạy chọt... Những lời nói giả ngày ngày được phóng đại trên loa truyền thanh và các phương tiện thông tin đại chúng.

Và trên các giảng đường, những kiến thức lạc hậu, cũng chính là nững kiến thức giả được tung ra, làm mất thì giờ và thui chột nhiều thế hệ trẻ. Những giáo trình giả rồi những điểm số giả... không thể kể hết.

Những sự giả ấy, còn tiếp tục làm mục ruỗng nhân cách người Việt Nam.

Chúng ta có thể tiếp tục tồn tại khoẻ mạnh với một cái nền nhân cách đã mục ruỗng không? Tương lai nào đang chờ đợi? Khi mà không một người nào trên đất Việt Nam này, nếu trung thực với chính mình có thể nói rằng tôi đã không từng một lần giả trá.

Người viết bài này cũng từng giả trá, khi trên chiếc băng ca là bố mình, và nhiều lần trước kia là mẹ mình, đang đợi chờ trước phòng cấp cứu của bệnh viện. Khi những nhân viên của bệnh viện thờ ơ trước cái chết cận kề của người thân, nếu không có tiền được dúi vào tay họ. Khi những y tá sẽ đâm mũi kim rất thô bạo vào cánh tay gầy của mẹ mình. Khi đến một người quét dọn của bệnh viện cũng có thể kiếm cớ xẵng giọng và quát nạt, nếu ta  không biết ý mà dúi tiền lót tay cho họ!

Và như thế, tôi đã giả trá, không chỉ một lần, khi tôi dúi tiền  lót tay cho họ, dù biết rằng thế là không tốt. Tôi đã và sẽ còn phải đưa. Bất cứ ai cũng vậy, nếu tôi không muốn người thân của mình chết tức tưởi vì sự bỏ mặc đến trở thành độc ác của những người đang được trả lương bằng những đồng tiền thuế của chúng ta và họ có trách nhiệm phải làm tròn nhiệm vụ.

Nhưng rất nhiều người đã, đang và còn sẽ tiếp tục độc ác, vì họ nắm vận mệnh của những người rơi vào hoàn cảnh phải lệ thuộc họ.

Ngành giáo dục có thể làm nhiều điều để chống lại sự giả trá mà không tốn kém và không phải chờ đợi ai. Ảnh: chuvanan-yenbai.edu.vn

Ai đã "đầu têu" giả trá?

Sẽ chẳng có ai nhận đâu. Rồi ai cũng sẽ nói rằng tôi rất thật thà, lương thiện.

Nhưng nói dối phải có nguồn gốc. Chỉ có những người đi trước mới có thể dạy cho trẻ con và kẻ đi sau biết nói dối. Bản thân trẻ con mới sinh ra và chưa một ngày gia nhập cộng đồng và bắt chước tập tính của cộng đồng thì không biết nói dối.

Có ngôi nhà nào có thể xây được trên nền móng là một đầm lầy?

 Sự giả trá trở thành thường nhật, thành đương nhiên. Sự chính trực trở thành lạc lõng. Người chính trực khó sống. Cộng đồng trở nên hư hoại nếu không dám phản đối cái xấu và ủng hộ sự lương thiện. Đó chính là thảm họa khủng khiếp, lâu dài,  chính là cái đầm lầy khổng lồ sẽ chôn vùi chúng ta.

Để tìm ra nguyên nhân dẫn đến tình trạng này, có rất nhiều nhưng  một trong những điều thấy nhỡn tiền, chính là ở nhiều người có trách nhiệm. Rất nhiều quan chức đã nói một đằng làm một nẻo. Của cải tài sản của họ do tham nhũng mà có. Họ lên chức không phải do tài năng mà do mối quan hệ và chạy chọt và chiều lòng cấp trên. Họ không chịu bất cứ trách nhiệm nào khi địa bàn hoặc lĩnh vực họ phụ trách trì trệ, để xẩy ra những hậu quả nghiêm trọng.

Và ngành giáo dục, trong khung cảnh đó, không thể không bị ảnh hưởng, đã góp phần không nhỏ trong việc chiều lòng một số  ngưười có vị trí trong xã hội, vén tay áo tô đậm thêm cái đại tự "giả trá" trên những tờ giấy trắng đầu đời.

Ngành giáo dục có thể bắt đầu, nhưng... ?

 Vì căn bệnh "thành thích", vì sự giả dối - mà Phó Thủ tướng  Nguyễn Thịên Nhân đã nói trong Thư gửi ngành giáo dục vào ngày 20/11/2008.

Thực ra, bệnh thành tích vẫn là một mỹ từ. Chỉ có một từ để gọi cái được gọi là bệnh thành tích - đó là sự giả trá, trong tất cả các ngành, không chỉ trong ngành giáo dục. Nói chỉ riêng ngành giáo dục là oan. Nhưng, để bắt đầu xây dựng lại nhân cách Việt,  lại phải bắt đầu từ nhiều thứ, trong đó ngành giáo dục có thể làm được nhiều điều.

Đi tiên phong trong việc chối bỏ thói quen viết đại tự "giả trá" trên tâm hồn những trẻ em bắt đầu gia nhập cộng đồng. Tự nhiên cho ra lò những  công dân chính trực và hồn nhiên, thấy nóng thì biết bảo rằng nóng và ngược lại - đó là trách nhiệm và những điều mà ngành giáo dục có thể làm mà không tốn kém và không phải chờ đợi ai.

Vì Việt Nam, hơn bao giờ hết, đang cần những công dân không cam chịu cái xấu. Nhhững công dân cần những kiến  thức cập nhật chứ không phải kiến thức từ những giáo trình giả trá chỉ để thầy cô giáo và một số cá nhân có quyền lực trong ngàng tính điểm với cấp trên để được yên thân hoặc để được thăng tiến.

Cần  tạo ra một phong trào và tạo thành lề thói sâu rộng trong xã hội rằng con người cần nhìn lại mình và chống sự giả trá trên mọi lĩnh vực,  trong toàn xã hội. Cần thức tỉnh con người lấy lại bản ngã đầu tiên mà tạo hoá đã ban cho muôn loài.

Để thoát khỏi những đầm lầy.

Võ Thị Hảo (nhà văn)
Nguồn: Tuần Việt Nam VNN.VN